Կովկասեան Հայկական Հանրապետութեան վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսեանի անտիպ յուշերէն

(Ֆիզ.-մաթ. գիտութիւններու դոկտոր, պրոֆեսոր Վլատիմիր Հարութունեանի նոր գիրքէն)

Եթէ ես քայլ առ քայլ, օր առ օր փոխանցեմ մեր հանդիպումները, այցելութիւններն ու զրոյցները բոլոր դիւանագետներու, նախարարներու, լրագրողներու եւ հասարակական գործիչներու հետ, ապա հսկայ հատոր կը կ՛ըլլար, ինչպիսին էր Էրիվան վերադառնալէ ետք Հայաստանի կառավարութեանը ներկայացուած մեր պատուիրակութեան զեկոյցը: 

Ուստի եւ, շարադրանքի առաւել պարզութեան համար ես ներկայացուցած եմ մեր խօսակցութիւնները այն բոլոր խումբերուն հետ, որոնց հետ մենք յարաբերած ենք: Այդ ումբերը հետեւեալն են. Նախարարներու Խորհուրդը` մեծ վեզիր Թալեաթ-փաշայի գլխաւորութեամբ, ռազմական նախարար` գեներալիսսիմուս Էնվեր-փաշան եւ արտաքին գործերու մախարար Միսսիլեմ-պեյը, արտասահմանեան դեսպանորդներ, որոնք պատերազմող տերութիւններէն երեքն էին. Գերմանիայէն` կոմս Բենկենտորֆը, Աւստրո-Հունգարիայէն` մարկիզ Պալավինսկին եւ Պուլկարիայէն` Կոլիխեւը, չեզոք տերութիւններէն` Պարսկաստանի դեսպանորդն ու շուետական դեսպանորդը, երիտթուրքական կոմիտեն, հայկական եւ թուրքական մամուլը եւ թուրքական քաղաքական գործիչներ, ինչպէս օրինակ, Սենատի Նախագահ, յայտնի Ահմետ Րիզան եւ “Թաքինի” նախքին խմբագիր, Պարլամենտի փոխ-նախագահ Հուսսեյն Ջահիտ-պեյը, ծովային մինիստր, Թուրքիայի Տրապիզոնիան պատուիրակութեան ղեկավար Ռաուֆ-պեյը եւ բազմաթիւ այլ անձեր Թուրքիոյ Պարլամենտէն: Բացի այդ, Էնվեր-փաշան մեզի ներկայացուց սուլթանին, որու հետ մենք զրոյց ունեցանք հայկական հարցի շուրջ: Միաժամանակ, համաձայն ստացած հրահանգներու, Հայոց Ազգային Խորհուրդի պատուիրակութեան անդամներ Համօ Օհանջանեանն ու Արշակ Զուրապեանը, որոնք արդեն լիազօրութիւններ ստացած են նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութենէն, անհրաժեշտ ներկայացուցած են Գերմանիայի Կառավարութեան, ինչպէս նաեւ խօսակցութիւններ ունեցած են Գերմանիայի մէջ պոլշեւիկիան Ռուսաստանի դեսպանորդ Իոֆֆէի հետ: Ահա այն շրջանները, որոնց հետ չորս ամիսներու ընթացքին Կոստանդնուպոլիսի մէջ յարաբերութիւններ ունեցած է հայկական պատուիրակութիւնը: Խալիլ-պեյի հետ մեր առաջին զրոյցի ընթացքին մենք բախուեցանք այն առարկութեան, թէ բոլոր պետութիւններն իրենց գոյութիւնը սկսած են փոքր տարածքներէ եւ զարգացած են ժամանակի ընթացքին: Յատկապէս հաճախակի յիշատակուած էր Յունաստանը, որն իր գոյութիւնը սկսած էր 400.000 բնակչութեամբ եւ Պելգիան, որն ունեցած է 6 միլիոն բնակիչ 30.000 քառ.կմ. տարածքի պարագային:

Երբ 1916-ին Պալատին մէջ վերսկսեցին զեմստվոներուն առնչուող խորհրդակցութիւնները, հայկական տարածքներու հարցը հայերու համար դարձաւ օրախնդիր: Ես այդ խորհրդակցութեան անդամ էի: Մենք համառօրէն կը ձգտէինք ստեղծել խիտ հայկական բնակչութեամբ տարածքներ: Անոր հասնելու միակ միջոցը այդ վարչական վերաբաժանում իրականացնելն էր, այսինքն նահանգներու եւ գաւառներու սահմաններու վերաձեւումն է: Այդ աշխատանքը, այսինքն այդ հարցի տեսութեան նախապատրաստումը, իրականացուց մահացած մեր ընկեր Ա.Շահատունին: Ան հրատարակեց իր աշխատութիւնը` Կովկասի մէջ հայկական տարածքներու հարցը հասկնալու համար կարեւոր ու տպաւորիչ  աշխատութիւն մը:

Հայկական տարածքներու հարցի հիմնարար մշակման համար մենք ստեղծեցինք յանձնաժողով, որուն կազմին մէջ էր Քրիստափոր Վերմիշեւը, Արտ. …լովը, Շահաթունին եւ ես:  Լեւոն Մանթաշեւն այդ աշխատանքներու համար տրամադրեց 20.000 ռուպլի եւ մանրակրկիտ հետազոտութիւններէն ետք աշխատանքը հասցաւ աւարտին: Սահմաններու “վերաձեւման” նախագիծը նահանգներու սահմաններու վերափոխմանը վերաբերող Պալատին մէջ ներկայացուցած մեր բոլորիս, մասնաւորապէս, նաեւ` իմ  ելոյթներու հիմքն կը հանդիսանար: Մենք կը ձգտէինք կտրել Լոռին ու Ախալքալաքը Թիֆլիսի նահանգէն, Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը` Ելիզավետպոլի նահանգէն, Կարսի ու Կաղզմանի շրջաններ` Կարսի մարզէն, եւ այդ պարագային ստեղծուած էր խիտ ու մեծամասնութիւն կազմող հայկական բնակչութեամբ կուռ ազգային` հայկական տարածք: Այն, ինչ թուրքերը կ՛իրականացնէին, արհեստական նոսրացնելով հայկական բնակչութեան խտութիւնը 6 վիլայեթներուն մէջ եւ հասնելով անոր, որպէսզի անկէ եւ ոչ մէկի մէջ հայերը մեծամասնութին չկազմեն, նոյնն կստսրսծ են նաեւ ցարական իշխանութիւնները Կովկասի մէջ: Թուրքերն այնպէս բաժնած են վիլայեթներու սահմանները, որ ոչ մէկ վիլայեթի մէջ հայերը հանկարծ բնակչութեան 38%-էն աւելի չկազմեն, որն ալ իրենց իրաւունք  կուտար պնդել, որ 6 վիլայեթներէն եւ ոչ մէկի մէջ հայերը մեծամասնութիւն չեն կազմած: Անոր համար հայկական տարածքներու հարցը չափազանց ցաւօտ էր. անոր լուծմանն ուղղուած քայլերը յետագային շատ արիւն արժեց, բայց առանց այդ քայլերու չէր ըլլար Հայաստանի Հանրապետութիւնը` ոչ դեմոկրատական, եւ ոչ ալ խորհրդային:

Հիմնական հայկական տարածքները այդ Էրիվանի նահանգն էր, Կարսի մարզը եւ Ելիզավետպոլի նահանգի մէկ մասը: Էրիվանի նահանգն ունեցած է 1.114.498 բնակիչ, որոնցմէ հայերը` 669.871, Կարսի մարզը` 404.305 բնակիչ, որոնցմէ հայերը` 123.170, Ելիզավետպոլի նահանգին մէջ`1.275.131 բնակիչ, որոնցմէ հայերը`418.859. Թիֆլիսի նահանգի բնակչութիւնը 1.472.308 էր, որոնցմէ հայերը`411.747:  Հայերն ամեն տեղ են ներկայ եղած են որպէս հզօր տարր, սակայն բացարձակ մեծամասնութիւն (մոտ 60%) կազմած են միայն Էրիվանի նահանգին մէջ, ոչ բոլոր գաւառներուն մէջ: Իսկ, Անդրկովկասի մէջ մահմետականները կազմած են ընդհանուր բնակչութեան 42,02 % -ը, վրացիները`20,89 % -ը, հայերը` 22,92 %-ը: Հայերու թիւն Անդրկովկասի մէջ կազմած է 1.803.556 մարդ, վրացիներինը` 1.651.378 մարդ:

Փոփոխուած սահմաններու պարագային` արդեն Հայաստանի Հանրապետութեան պարագային, երբ մենք հաշուի չենք առած նախկին ռուսական նահանգներու սահմանները․. 1917թ. Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններուն, ինչպէս որ մենք տեսականօրէն պատկերացուցած ենք,որ պէտք է գտնուի 2.159.000 մարդ, որոնցմէ 66 %-ը, այսինքն` 1.416.000 հայ, 31 %-ը, այսինքն 670.000` մահմետական, 3%-ը` 73.000 մարդ` այլ ազգերու ներկայացուցիչներ: Նոյնիսկ այդ պարագային Հայաստանէն դուրս` Վրաստանի, Ատրպէյճանի եւ Հիւսիսային Կովկասի մէջ դեռեւս մնացած են եւս 494.000 հայեր: Բայց նման պատկեր ստանալու համար անհրաժեշտ էր իրականացնել վարչական սահմաններու վերաձեւում: Պալատին մէջ այդ մասին խօսուած է շատ հաճախ ու շատ երկար: Բայց 1916թ., Պալատին մէջ, Ցարական իշխանութեան օրոք, մենք չէինք խօսիր “հայկական ազգային տարածքի” մասին: Մենք կը խօսէինք կլիմայական, տեղաշարժերու, գիւղատնտեսական եւ ոռոգմանը վերաբերող պատճառներու մասին, որոնք անհրաժեշտութիւն առաջացուցած են գոյութիւն ունեցող վարչական սահմանները վերանայելու համար: Պայքարը սուր էր : Թաթարները դէմ էին սահմաններու վերանայման, վրացիները` նոյնպէս: Բայց մեր այդ միտքը նստած էր շատ խորը: Չէ որ դեռևեւս 1905-1906 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումներու ժամանակ խուլ պայքար եղած է հոծ ազգային տարածքներ ստեղծելու եւ անոնք իրար հետ ապահով եւ անվտանգ ճանապարհներով կապելու ուղղութեամբ: Ահա թէ ինչու ես անհրաժեշտ համարեցի բերել այս կարեւոր տեղեկութիւնները` սկսած 1905-էն – 1916թ., որպէսզի պարզ ըլլայ, թէ ինչ սրութեամբ 1917-1918թթ. դուրս ժայթքեցին այն հարցերն ու վէճերը, որոնք խուլ ու լռելիայն քննարկուած են դեռեւս տասը տարի առաջ: Եւ 1918թ. Կոստանդնուպոլիսի մէջ մենք բազում անգամներ փորձած ենք այնպէս գծել Հայաստանի սահմանները, որպսէզի կարողանանք անոնց շրջանակներուն մէջ տեղաւորել հնարաւորինս մեծ քանակով կովկասահայութիւն:

Այդ էր մեր աշխատանքներու հիմքն այստեղ: Յետագային այդ հարցերուն նուիրուած աշխատութիւններն աւելի ընդլայնուեցան: Ներկայիս անոնք բոլորն ալ տպագրուած են Փարիզի մէջ` Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութեան հրատարակութեան տեսքով` առանձին չորս հատորեակներով: 

Բայց  Թուրքերը տեղեակ եղած են մեր բոլոր նախագծիերու մասին եւ գիտակցաբար հակազդած են անոնց: Անոնք չէին ուզեր կենսունակ Հայաստանի ստեղծումն ու կայացումը: Անոնց պէտք էր` Ղարաբաղ-Զանգեզուրը, որպէսզի Նախիջեւանը կապուի Պաքուի հետ, անոնց անհրաժեշտ էր Ախալքալակ-Լոռին, որպէսզի Կարսէն ու Ախալցխայէն կարողանան մեկնիլ դէպի Ղազախ-Ելիզավետպոլ: Այդ մրցակցութեան ընթացքին ճշմարտութիւնը ցաղտնի կը պահէին, որորվհետեւ թուրքերը չէին ցանկանար բացայայտել իրենց նախագիծերն ու խաղաքարտերը: Սակայն, երբ մենք պատրաստած էինք արդեն մեր տուեալները, գծագրերն ու սահմաններու նախագիծերը, անոր վրայ աշատեցանք Հունիսէն մինչեւ Յուլիս, մենք տեսանք, որ վրացիներն ու թաթարները նոյն շրջանները ներառած են իրենց սահմաններուն մէջ: Այստեղ արդեն հասունացած էր ներքին ընդհարում, որը յետագային վերաճեց հայ-վրացական, հայ-ատրպէյճանական, վրաց-ատրպէյճանական պատերազմներու: Այդ հակամարտութիւնն այսօր աւարտուած չէ: Պարզապէս, այն ժամանակաւոր անցած է ընդհատակ: