Սաիթ Չեթինօղլուի հասած դիւանագիտական ​​փաստաթուղթի համաձայն՝ նախկին արտգործնախարար, ապա Պէյրութի գլխաւոր հիւպատոս Ֆաթին Ռիւշթու Զորլուն 1944թ. Լիբանանի կառավարութեան առաջ հանդէս եկաւ նախաձեռնութեամբ՝ ընդդէմ Քամուրան Ալի Բեդիրհանի կողմէ Պէյրութի մէջ հրատարակուած ROJA NU թերթի։  

Սաիթ Չեթինօղլու

Թուրքիոյ Հանրապետութեան՝ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կազմակերպած ցեղասպանութենէն հրաշքով փրկուած հայերը եւ  հարկադրուած կամ կամաւոր տեղահանուած քրտերը միշտ հսկողութեան տակ են, այս առումով զարմանալի չէ, որ Թուրքիայի Հանրապետութիւնը անմիջական հետաքրքրուած է Մերձաւոր Արեւելքով, յատկապէս Սուրիայի հիւսիսով։

Այս յօդուածի նիւթն Պէյրութի նախկին գլխաւոր հիւպատոս Ֆաթին Ռիւշթու Զորլուի՝  1944 թուականի Մայիսի 19-ին ներկայացուցած  զեկոյցն է,  այնտեղ  կենտրոնացած է Պէյրութի մէջ լոյս տեսած LE JOUR NOUVEAU / ROJA NU թերթին մէջ  հրատարկուած Մերձաւոր Արեւելքի հայերու եւ քրտերու վերաբերեալ յօդուածին։ Սնոր կեանքը ողբերգական աւարտին հասաւ Եասսը ատայի մէջ 1961 թուականի Սեպտեմբերի 16-ի առաւօտ՝ արտաքին գործերու նախարարի պաշտօնավարուիւնը աւարտելէ ետք։

Զեկոյցը մանրամասն նորկայացուած է, ինչպէս հայկական եւ քրտական թեմաներով միւս զեկոյցները։ Հատկանշական է, որ այլ երկիրներու դիւանագետները կը վերահսկուին։ Թէ ամենափոքր սենսացիան, թէ ասեկոսեները ձայնագրուած եւ գրանցուած են կենտրոնին: 

Roja Nu թերթի 1944 թուականի Մայիսի 8-ի համարը, որն հանդիսացած է Զորլուի  զեկոյցի հիմքը, լոյս տեսած է երկու լեզուներով՝ ֆրանսերէն եւ քրտերէն։ Ֆրանսերէն բաժինը  Քուրտիստան վերնագիրով տպագրուած յօդուածին մէջ մանրամասն քննարկած են Մերձաւոր Արեւելքի հիմնախնդիրները, որոնք ներկայացուած են որպէս Արեւելեան հարց՝  նկատի առնելով քրտերուն ու քրտական հարցը։ 

Տարօրինակ չէ, որ Զորլուին դուր չի գար յօդուածին մէջ հայկական ջարդերու յիշատակումը, եւ իր կողմէ արձանագրուած է որպէս Թուրքիայի նկատմամբ ոչ բարեկամական վերաբերմունք: Զեկոյցի այն  հատուածներուն մէջ, որոնք կը վերաբերուին քրտերուն, կը հնչեն արհամարհանքի եւ զրպարտութեան արտայայտութիւններ, իսկ հրատարակիչները մեղադրուած են կոռուպցիայի մէջ:

Զեկոյցի հետաքրքիր պարբերութիւններէն է մեղադրանքը առ այն, որ զգալի զանգուած կազմող հայերուն ու քրտերուն կառավարած է բրիտանական հետախուզութինը։ Զորլուն կը փորձէ աւելի իմաստալի դառձնէ զեկոյցի նշանակութիւնը՝ հաւելելով, որ անիմաստ չեն Խորհրդային Միութեան դեսպան Նովիկովի մասին շրջանառուող լուրերը։ Ան փորձած է խորհրդաւոր նշանակութիւն տալ նաեւ Անկարայի մէջ Խորհրդային Միութեան դեսպանատան առաջին քարտուղար Միխայլովի՝ Պէյրութ, Պաղեստին եւ Գահիրէ կատարած ճանապարհորդութիւններուն։

Նման զեկոյցներու նիւթերն, յատկապէս, եթէ  հարցը կը վերաբերուի Մերձաւոր Արեւելքին, կոմունիզմի ազդեցութիւնն ու վտանգն է:

Ընդգծելով, որ «գոյութիւնն ունին արաբ, ուղղափառ, հայ եւ կոմունիստական ​​որոշ տարրեր, որոնք հակված են դէպի սովետները», Զորլուն ուշադրութեան  հրաւիրած է այն զանգուածներու հնարաւորութեան կամ վտանգաւորութեան վրայ, որոնց անկախութեան երազանքը շուտով կ՛իրականանայ։

Գլխաւոր հիւպատոսը (Ֆաթին Ռիւշթու Զորլու) իրավիճակը կը փոխանցէ պատկան մարմիններուն եւ գրանցամատեանին մէջ ծանօթագրութիւն կը հաւելէ. «Վերոյիշեալ քրտական թերթի վերաբերեալ ես հրաւիրեցի թէ՛ գլխաւոր պատուիրակութեան, թէ՛ Լիբանանի կառավարութեան ուշադրութիւնը, անոնք խօստացան, որ անհապաղ քայլեր կը ձեռնարկեն: Գլխաւոր պատուիրակութեան քաղաքական բիւրոյի տնօրէնն այսօր հեռախօսով ըսաւ, որ գրաքննութիւնը խիստ քննադատուած է, իսկ թերթը՝ զգուշացուած»:

LE JOUR NOUVEAU / ROJA NU թերթի ֆրանսերէն բաժինին մէջ Քուրտիստան վերնագիրով երկար ու մանրամասն գրուած յօդուածը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտին Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական մթնոլորտը վերլուծած ժամանակ, սեղանին դրած է քրտերու քաղաքական կարգավիճակը եւ քննարկելու ներկայացուցած է Արեւմտեան աշխարհի  մոտեցումը՝ երկու պատերազմներու միջեւ եղած ժամանակահատուածը։ Ուշագրաւ է, որ յօդոուածը գրած է այդ ժամանակաշրջանի դիւանագիտական ​​լեզուով՝ ֆրանսերէնով, եւ որ այն նախատեսուած եղած է դիւանագիտական ​​ներկայացուցչութիւններոեւ համար։ Յօդուածը նաեւ կարեւոր պատմական փաստաթուղթ է։ Սխալ չէ ըսել, որ այն պէտք է ընկալել որպէս քրտական հարցի հակիրճ ամփոփում։  Սակայն, որքան ալ հարցը հստակ ներկայացուած է, ուտոպիստական ​​է այն ​​ակնկալիքը, որ պատերազմի արդիւնքին ձուաւորուող մթնոլորտը կարող է օգուտ տալ  քրտերուն, եւ խօստումները կը յիշեն։

[1] Պետական ​​Արխիւ, Արտաքին գործերու նախարարութեան Արխիւ, թիւ 571_35679-140791-119

Ֆաթին Ռիւշթու Զորլուի զեկոյցը

Թուրքիայի Հանրապետութիւն

Պէյրութ ՝ 19 Մայիսի 1944 թ

Պէյրութի գլխաւոր հիւպատոս

Թիւ 429/219/8 , հիմքը՝  Պէյրութի մէջ լոյս տեսած որոշ քրտական թերթեր: 

Արտաքին գործերի նախարարութեան.

Անվտանգութեան գլխաւոր տնօրինութեան կողմէ բնտրուած քրտական «Jour Nouveau – Roja NU թերթի Մայիսի 8-ի համարին մէջ հրապարակուած է «Քուրտիստան» վերնագիրով յօդուածը, որտեղ հակիրճ կ՛ըսուի, որ Օսմանեան կայսրութեան փլուզմամբ քրտական հարցը չէ լուծուած, եւ Քուրտիստանը կազմող տարածքը մնաց Ռուսաստանին, Իրանին, Թուրքիային, Իրաքին եւ Սուրիային։ Ռուսաստանին եւ բրիտանական ու ֆրանսիական մանդատներուն անցած այդ բոլոր բնակավայրերու հանդէպ, որտեղ կը բնակին համապատասխանաբար 160 հազար, 3,5 միլիոն, 4 միլիոն, 1 միլիոն եւ 250 հազար քրտեր,  համեմատաբար բարեհաճ կը վերաբերուին եւ կ՛օգնեն անոնց բարոյական առաջընթացին: Սակայն քրտերը Թուրքիայի եւ Իրանի մէջ միշտ կ՛ենթարկուին հալածանքներու, իսկ Թուրքիան կը յիշատակուի  անբարեացակամ եզրոյթներով։

Այս եւ նման քրտական թերթերը միշտ անկանոն ու քիչ կը տպագրուին եւ  դժուարութեամբ կը մատակարարեն։ Գրեթէ ընթերցող չունեցող քրտական թերթերը, որոնք թուղթի սակավութեան այս շրջանին կը տարածուին միայն կառավարութեան օժանդակութեամբ, նոր ապացոյց են, որ որոշ գաղութատիրական պետութիւններ ազգային փոքրամասնութիւններու խնդիրները կը դարձնեն զէնք, որպէսզի օգտագործեն իրենց հարեւաններու դէմ:

Իրականութեան Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ քրտական եւ հայկական այս հարցը միշտ չլուսաբանուած վիճակի մէջ կը պահուի, եւ երբեմն  անոնք կը լուսաւորուին ու կը մարուին տարբեր պետութիւններու՝ Թուրքիայի Հանրապետութեան  հետ յարաբերութիւններու իրավիճակին համապատասխան։

Իմ կարծիքով, վերոյիշեալ քարոզչութիւնը երկու ասպեկտ կը ներկայացնէ. Մէկն այն է, որ ֆրանսիական որոշ քաղաքական տարրեր կը փորձեն իրենց քարոզչութիւնով հենուիլ ռուսական ոյժի վրայ, ըստ անոր՝ ռուսները կը մոտենան այս մտածելակերպին՝ ձեւաւորելով Հայաստան կամ Քուրտիստան, հետեւաբար կը համագործակցին ֆրանսիացիներու հետ՝ ընդդէմ անգլո-սաքսոններու։ 

Ինչ կը վերաբերուի երկրորդ վարկածին, ապա այն կը կառավարէ բրիտանական քարոզչական ծառայութիւնները՝ թոյլ չի տալու, որ հայերն ու քրտերը, որոնք այս երկիրներուն մէջ նշանակալի զանգուածներ են: Բայց անոնք արդեօ՞ք կը գիտակցին, որ այս ընթացքով երկար առաջ չեն երթար, որ մեր երկրի դէմ սադրանքը, որը հեշտութեամբ կարող է բորբոքուիլ ներկայ իրավիճակին, կը հակասէ աւելի շատ իրենց հանրային շահին, քան մեր: Այդ քարոզչութիւն է, որը փաստացի հիմք չունի, եւ որ ռուսներն իրենց խրախուսանքներով իրավիճակ կը ստեղծեն մեր դէմ։

Նշուած նախադասութիւններով ես փորձեցի ներկայացնել, որ այս քարոզչութիւնը  նպատակ ունի տպաւորութիւն ստեղծել, որ Անգլիան կը պատրաստուի որոշումներ ընդունել մեր երկրի դէմ՝ համագործակցելով վերոնշեալ տարրի հետ (ռուսներ)։ Կը կարծեմ այն հիմնուած է ոչ թէ իրականութեան, այլ բառերու վրայ։ 

Բացի այդ, կ՛ուզեմ արձանագրել որոշ ասեկոսեներ Գահիրէի մէջ Խորհրդային դեսպան Նովիկովի գործունէութեան վերաբերեալ։ Գահիրէէն նոր ժամանած գործընկեր մը ինձ պատմեց, որ Նովիկովն ու իր կինը միշտ եղած են հայերու շրջանին՝ երկուքն ալ հաճախակի մասնակցած են հայերու ժողովներուն, եւ Գահիրէի մէջ լուրեր տարածուած են, որ Խորհրդային Ռուսաստանը Ռուսաստանի քաղաքացիութիւն պիտի շնորհէ բոլոր հայերուն։ Այստեղ շրջանառվող լուրերից մեկն այն է, որ Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետությունը շուտով բանակցություններ է սկսելու Սիրիա և Լիբանան դեսպան ուղարկելու համար։

Անշուշտ, Խորհրդային Ռուսաստանն սկսած է աւելի շատ հետաքրքրուիլ մերձաւորարեւելեան երկիրներով եւ կապուիլ տարբեր տարրերու հետ, որոնց կարող է օգտագործել իր օգտին։ Նովիկովին Եգիպտոս ուղարկելով, կը փորձեն որոշ ժամանակով դեսպան ուղարկել Իրաք, սակայն Իրաքի դեսպանի խօսքով՝  իրաքցիները հաւանութիւն չեն տուած: Վերջապէս, Գահիրէի Խորհրդային Միութեան դեսպանատան գործավար Սուլթանովի մեկնիլն ու Անկարայի դեսպանատունի գլխաւոր քարտուղար Միխայլովի այցերը Պաղեստին եւ  այստեղ (Պէյրութ), ակնյայտօրէն ապացուցած են այս փաստը։ Չնայած Միխայլովը եկած էր Պէյրութ՝ հաւաքելու նախկին ցարական Ռուսաստանի փաստաթուղթերը եւ գործած է շատ զգոյշաւոր, բայց հաստատ է, որ այստեղ ան որոշակի շփումներ ունեցած է: Աւելին, Նիդերլանդների հիւպատոսը, ով աշխատքծ է անոր հետ այս արխիւներու գործին,  անգամ մը զանգած ու տեղեկացուցած էր, որ 48 ժամ չէ կարողացած տեսնել Միխայլովին՝ ոչ հիւրանի մէջ  ,ոչ ալ այլ վայրի մէջ:

Բացի այդ, ինչպէս նախկին ժամանակ բազմիցս նշած եմ՝ այստեղ կան շարք մը արաբ, ուղղափառ, հայ եւ կոմունիստական ​​տարրեր, որոնք իսկապէս հակված են դէպի սովետները։ Մեծ հաւանականութիւն է , որ այդ տարրերուն կը միանան նաեւ անոնք, ովքեր կը փայփայեն անկախութեան  յոյսը։

Որոշ գաղութատիրական պետութիւններ կը փորձեն մեզի ճնշել տարբեր  ​​նպատակներով։ Այն քարոզչութիւնը, որ կը կատարեն են՝ նպատակ ունենալով  իրենց տեղը զբաղեցնել Ռուսաստանի միջոցով, ի վերջոյ ուղղուած է ի օգուտ Ռուսաստանի։

Յարգանքներով՝

Գլխաւոր հիւպատոս Ֆաթին Ռիւշթու Զորլու

15.03.2021թ. 32383030 որոշումով զեկոյցի գաղտնիութիւնը վերացուած է  

Աղբիւր՝ Yeni Yaşam թերթ