Ռամատան ամսուան վերջին երկու օրն էր։ Շաբաթներ շարունակ Պուրսայի փողոցներուն մէջ կաթիլ մը անձրեւ չէր տեղացած․ շուկային ու փայտէ տուներու սենեակներուն մէջ շշուկներ կը տարածուէին։ Խոճա  կին մը տունը հիւրընկալուած միւս կիներուն կ’ըսէր․ «Այս երաշտին եւ մեր աղօթքները տեղ չհասնելուն պատճառն այդ հայերն են, որոնց եկեղեցիներուն չափերը կը մեծնան ու կը մեծանան։ Տէրը կը պատժէ մեզ»։ «Տղամարդիկ ընելիք չունին․ մենք՝ կիներս, պէտք է ելք մը գտնենք»,- կը շարունակէր զայրանալ ան։ Կիներէն մէկը ոտքի թռաւ՝ ըսելով․ «Պէտք է հրկիզել, եկեղեցին ալ, թաղամասն ալ»։ Իսկ յետո՞յ։ Ոչ ոք կը մտածէր անոր մասին։ «Եթէ Ալլահի ստրուկները պատժէին անհաւատները, Տէրը պիտի ներէր զանոնք, երաշտը պիտի աւարտէր, եւ աղօթքներն՝ ընդունուէին»։

Առաջին հայերը Պուրսայի մէջ

Մեր պատմութիւնն ամբողջացնելու համար հարկ է քիչ մը դէպի անցեալ երթալ եւ 15-րդ դար հասնիլ։ Մէհմէտ Չելեպի (Մէհմէտ Առաջին՝ Օսմանեան պետութեան սուլթանը 1413-1421 թթ․), որպէս իր ուժը վերականգնած պետութեան կնիք, Պուրսայի մէջ կառուցել կու տայ «Եշիլ» (Կանաչ) քիւլլիյէն (Օսմանեան կայսրութեան  իսլամական հոգեւոր դպրոցներուն՝ մետրեսէներուն կը տրուէր նաեւ այդ անուանումը՝ համալսարանի իմաստով)։ Կ’ըսեն, թէ ձմրան օրերուն, երբ իսլամական համայնքի ցեխոտ հողաթափերը մաքրող մարդոց կարիք կը զգացուէր, սուլթանը մզկիթին շուրջ գտնուող Սեթպաշը թաղամաս 10 տուն հայ կը բերէր Քիւթահիայէն (Կուտինա), մինչեւ իսկ անվճար ուտելիք կ’ապահովէր անոնց համար։ Պուրսայի հայութեան արկածներն այդպէս կը սկսին։ 16-րդ դարուն Պուրսա ժամանած Սիմէոն Լեհացի կը պատմէ, որ փոքրիկ փայտաշէն եկեղեցւոյ մը շուրջ կառուցուած տուներուն մէջ շուրջ 300 հայ կը բնակէր։ Այդ փոքր փայտաշէն եկեղեցին մեր գլխաւոր հերոսը հանդիսացող եկեղեցւոյ նախահայրն է, որ գտնուած է նոյն տարածքին մէջ։ Ինչպիսի՜ պատահականութիւն, որ այսօր այդ եկեղեցւոյ հիմքերն անգամ մեր օրերը չեն հասած, իսկ անոր վրա կառուցուած է Պուրսայի քաղաքային գրադարանը։ Մեր ժամանակներ հասած միակ եկեղեցին Ցեղասպանութեան ընթացքին Պուրսայէն աքսորուած հայերէն դատարկուած կաթողիկէ եկեղեցին է, որ որոշ ժամանակ օգտագործուած է որպէս ծխախոտի պահեստ, ապա՝  արտադրամաս։

Ի՞նչ անկարգութիւններ հրահրեցին եկեղեցւոյ նոր պատուհանները

Վերադառնանք մեր պատմութեան։ Իրականութեան մէջ հայերը պատուհաններն աւելցուցած էին զուտ այն նպատակով, որ Պուրսա գտնուող իրենց միակ եկեղեցւոյ լուսաւորութիւնը աւելնայ, եւ Աւետարան ընթերցելը դիւրին դառնայ։ Հայերը եկեղեցւոյ տանիքը վերանորոգելէ ետք նաեւ արտաքին պատերը ներկած էին։ Ինչպէս կ’երեւէր, այդ վերանորոգումը ոմանց անհասկնալի անհանգստութիւն  պատճառած էր։ Քաղաքին մէջ հրահրուելիք անկարգութիւններու ծրագիրները մինչեւ իսկ նախապատրաստուած էին Նիզամզատէ Նիզամէտտին եւ Ճապիզատէ Մուսթաֆա անուամբ երկու ուլեմայի (կրթութիւն ստացած իսլամ հոգեւորական) կողմէ։ Գաւառները շրջող եւ քարոզող իմամներուն հրահանգուած էր տարածել այն սադրիչ լուրը, թէ իբր «հայերը, առանց Նորին մեծութիւն սուլթանին թոյլատրութեան, քանդած են իրենց եկեղեցին ու նորը կառուցած»։ Ոչ մէկ մանրամասն աչքաթող եղած էր։ Կիները եւս ընդգրկուած էին այդ գործին մէջ։ Կիներն ալ տուն առ տուն շրջելով՝ պէտք է փոխանցէին «Ալլահի բարկութեան» մասին։

Թիրախը հայկական եկեղեցին էր

Սադրանքի «կրակ»ն սկսել էր տարածուիլ ամբողջ Պուրսայի մէջ։ Ռամատան ամսուան 29-րդ օրն էր, երեկոյեան կողմ։ Թերեւս հասարակ ժողովուրդը կ’ակնկալէր, որ մօտալուտ տօնն իր հետ բարօրութիւն պիտի բերէր, գործերը պիտի լաւանային, եւ վերջապէս անձրև պիտի տեղար, որ պիտի զովացնէր քաղաքը։ Աղմուկ մը կը լսուէր քաղաքի փողոցներուն մէջ․ մարդիկ զարմացած կը նայէին տուներու պատուհաններէն։ Հազարի չափ կիներ՝ ձեռքերը ջահեր, կը շարժէին դէպի Սեթպաշը, այսինքն՝ հայկական թաղամաս։ Իրենց շուրջ հաւաքուած էին նաեւ շուրջ 50 աւազակներ։ Կատաղի կիներ եկած էին եկեղեցւոյ մօտ։ Միաբերան կը կանչէին․ «Մեր տղամարդիկ այլեւս ոյժ չունին։ Երաշտն ու չքաւորութիւնը պարուրած են մեր քաղաքը։ Միակ պատասխանատուն դու՛ք էք»։ Երբ վրդովմունքի այդ խօսքը հնչեց, կիներէն մեզի ծանօթ ձայն մը լսուեցաւ։ Խոճա կնոջ ձայնն էր․ «Առանց մեր սուլթանի թոյլատրութեան կառուցած էք այս եկեղեցին՝ քատիին (դատաւոր) կաշառք տալով։ Ապտուլլահ էֆէնտին հասցուցած է մէզի այդ լուրը»։ Երբ եկեղեցւոյ վերանորոգմամբ զբաղող բանուորները փորձեցին խոչընդոտել կիներուն, հազարի չափ կիներ եւ աւազակները յարձակեցան ու հեռացուցին զանոնք։ Այժմ խառնակչութեան կրակը պիտի տարածուէր եւ եկեղեցիին հասնէր։ Պահ մը Պուրսայի երկինքը պատուեցաւ ոչ միայն եկեղեցիէն, այլ նաեւ շրջակայքը գտնուող հայկական տուներէն բարձրացող ծուխով։ Սակայն կիները չբաւարարուեցան անով։ Անոնք սկսած էին կողոպտել իրենց շուրջ գտնուող ամէն ինչ։ Կիներն ու անոնց միացածները նաեւ սպանեցին բազմաթիւ հայեր։ Եկեղեցին ու թաղամասը կ’այրէին։ Երբ հայերը սարսափի մէջ փախուստի դիմելու տեղ կ’որոնէին, անոնցմէ մէկ քանին կը փորձէին յանգցնել կրակը։ Ռամատան ամսուան այդ 29-րդ օրը դարձաւ Սեթպաշը թաղամասի եւ Պուրսայի ամենադաժան օրերէն մէկուն ականատեսը։

Լոյս սփռող զեկոյցները

Վերոնշեալ բոլոր դէպքերու ընթացքին հետեւելու հնարաւորութիւնը մեզի ընձեռնած են այդ յարձակումէն ետք հայկական համայնքի իրաւասուներու կողմէ դատարան դիմելու շնորհիւ օսմանեան կառավարութեան մեկնարկած լայնածաւալ հետաքննութիւններու արդիւնքով պատրաստուած զեկոյցները։ Երկու տարի շարունակ անկախ դատական  մը կատարածուի կողմէ իրականացուած հետաքննութեան արդիւնքով բազմաթիւ դատավարութիւններ կատարուած են։ Անշուշտ, այդ դէպքերուն ամբողջ պատասխանատւութիւնը միայն մէկ մարդու վրայ դնելը պատմական սխալ պիտի ըլլայ, սակայն հարկ է նշել, որ տուեալ ժամանակաշրջանին այդ կողմերու երեւելիներէն Էսատ էֆէնտին էր դէպքերը հրահրողներէն մէկը, որովհետեւ տեղի բնակիչներուն չէր փոխանցած վերին ատեաններէն ստացուած թոյլատրութեան՝ եկեղեցւոյ վերանորոգման մասին, եւ տեղիք տուած «կաշառք»ի եւ «առանց սուլթանի թոյլատրութեան» վերաբերեալ զրպարտանքներուն։ Ինչ կը վերաբերի այս դէպքերու գլխաւոր սադրիչներուն եւ կազմակերպիչներուն, անոնք տուեալ ժամանակաշրջանին վայել մահապատիժի կամ նմանատիպ ծանր պատիժի չէին ենթարկուած։ Ընդամէնը բաւարարուած էին Նիզամզատէն ու Ճապիզատէն, ինչպէս նաեւ՝ Տելի Մոլլան Պոզճա կղզի աքսորելով, քանի որ հետաքննութեան արդիւնքով պարզուած էր, որ վերջինս օգնած էր անոնց։ Իսկ պատիժ ստացած ամենազարմանալի անձերը այդ եկեղեցւոյ վերանորոգման համար նիւթեր տրամադրած պատուհանագործներն էին։

Արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուող Պոլուլու Յովհաննէսին, Չինկանէօղլու Աւետիսին, Արապօղլու Պետրոսին, Քույումճու Քոճապայըզօղլուին վերաբերեալ վճիռ  կայացուած էր զանոնք աքսորել Պուրսայէն հեռու  տեղ մը եւ թոյլ չտալ, որ այդ կողմերը որեւէ գործով զբաղին։ Ինչ կը վերաբերի այդ հրկիզման գործն ի կատար ածած կիներուն ճակատագիրին, անոնց վերաբերեալ որեւէ տեղեկութիւն դժբախտաբար չկայ։ Թերեւս անոնց թիւին մեծ ըլլալուն պատճառով հետաքննութեան արդիւնքով իւրաքանչիւրը մէկ առ մէկ յայտնաբերելով՝ հեռու պահած են դատական գործընթացէն։ Բնականաբար, այդ յարձակման հետեւանքով Պուրսայի հայերու եկեղեցին այնպիսի վիճակի հասցուած էր, որ անհնար դարձած էր այն օգտագործելը։ Սուլթանական ատեանի որոշման համաձայն, թոյլ տրուած էր  նոր եկեղեցի մը կառուցել, որ պէտք չէ գերազանցէր նախկին եկեղեցւոյ չափերը։ Եւ տեղի բնակիչներուն յորդորած էին չխառնուիլ իրենց գործին։ Այդպիսով Օսմանեան պետութեան՝ փոքրամասնութիւններու ուղղութեամբ վարած քաղաքականութեան մէջ աննախադէպ թոյլատրութիւն ստացուած էր։ Լա՛ւ, իսկ եթէ ոչ թէ եկեղեցի, այլ որեւէ մզկի՞թ հրկիզուէր։ Այդ հարցին պատասխանը ձե՛զի կը ձգեմ։ Սակայն սոյն դէպքը օրինակ մըն է՝ առ այն, թէ օսմանեան հանրութիւնը կազմող խումբերն ինչպէս կրնան փոքրիկ կայծէ մը «բռնկիլ», ինչպէս այն կը տեսնենք նաեւ 1909թ․ Ատանայի ջարդի եւ մինչ այդ Պուրսայի մէջ հրկիզուած մէկ այլ եկեղեցւոյ օրինակներուն մէջ։

Իմ երախտիքի խօսքս կը յայտնեն այս յօդուածի արխիւային մասն ինծի փոխանցած եւ հարցին վերաբերեալ անեկդոտները հաղորդած Իսմայիլ Եաշայանլարին եւ յօդուածի հրապարակման գործին աջակցած Կիւվէն Պայարին։

Ակահ Էնէս Եասա

Գրականութիւն

YAŞAYANLAR, İsmail, ‘’ Bir Arada Yaşama Kültürünün Zedelenmesi:1794 Bursa Ermeni Kilisesi Yangını Örneği’’, Ermeni Sempozyumu Bildirileri, ss. 116 – 129

KAPLANOĞLU, Raif, “Bursa Kiliseleri”, Bursa Araştırmaları, KS.30, 2010, ss.10-25. – ‘’ Bursa’da Ermeni Semti Setbaşı’’, Bursa Araştırmaları, KS.05, 2004, ss. 38 – 45

KARAKOÇ- DÜVENCİ, Fulya, “Ermeni Milletinin Bursa Sancağındaki Sosyo-kültürel Varlığı (19. Yüzyıl)”, Journal of Turkish Studies, V.41, Harvard University, 2014, ss.321- 411.

KEPECİOĞLU, Kamil, Bursa Kütüğü, Cilt 2, Haz. Hüseyin Algül ve diğerleri, Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayını, 2009, ss. 41 – 43, 256- 257.