Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ հարիւր երկու տարի առաջ՝ 1920թ. Օգոստոսի          10-ին, կնքուեցաւ Սեւրի դաշնագիրը՝ Թուրքիոյ սուլթանական կառավարութեան եւ 1914-1918թ.թ. առաջին համաշխարհային պատերազմին յաղթանակ տարած դաշնակից պետութիւններու  միջեւ: Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ պայմանագիրը ստորագրեց Աւետիս Ահարոնեան: Ան եւ Արեւմտեան Հայաստանի հայերու  ներկայացուցիչ եւ ազգային պատուիրակութեան ղեկավար Պօղոս Նուպար փաշա, գլխաւոր դաշնակից պետութիւններուն հետ կնքեցին լրացուցիչ պայմանագիր՝ ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքներուն, դիւանագիտական եւ առեւտրային յարաբերութիւններուն վերաբերեալ: 

Միջազգային իրաւունքի տեսակէտէ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, իբրեւ դաշնագիրի մասնակից, ինքնաբերաբար կը ճանչցուէր դաշնագիրը ստորագրած բոլոր պետութիւններուն կողմէ:

 Պայմանագիրի հիմքին մէջ դրուած էին 1916թ. ստորագրուած Սաքս-Պիկոյի պայմանագիրի դրոյթներն ու 1920թ. Սան-Ռեմոյի համաժողովի որոշումները:                                                                                                   Այժմ փոքր անդրադարձ կատարեմ Սաքս-Պիկոյի համաձայնագիրին: Ինչպէս նշեցի, այն կնքուած է 1916թ.՝ տակաւին ընթացող պատերազմի ժամանակ: Առաջին համաշխարհայինը պէտք է նոր աշխարհակարգի սկիզբը դնէր: Տակաւին  1915թ. Անգլիոյ ,  Ֆրանսայի  եւ Ռուսիոյ միջեւ գաղտնի ընթացող բանակցութիւններու ժամանակ   ստորագրուած էր համաձայնագիր, որով ի թիւս շարք մը այլ պայմանաւորուածութիւններու՝ Ռուսիա կը ստանար հսկողութիւն  Սեւ ծովեան նեղուցներուն հանդէպ, փոխարէնը պարտաւորուելով  ճանչնալ միւս երկու պետութիւններու  հաւակնութիւնները արաբական երկիրներու նկատմամբ: Բայց Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի միջեւ առաջացած տարաձայնութիւններն ու  1916թ. սկիզբը ռուսական բանակի յաջողութիւնները կովկասեան ճակատի վրայ նոր ուղղութիւն կը նշեն անգլօ-ֆրանսական բանակցութիւններուն համար եւ 1916թ. Մայիսի 16-ին կը կնքուի Սաքս-Պիկոյի համաձայնագիրը։ Սաքս-Պիկոյի համաձայնագիրի բովանդակութիւնը յայտնի դարձաւ 1917թ. Նոյեմբերին, երբ Լենինի ցուցումով հրապարակուեցաւ այս:                                      

Համաձայնագիրը յօգուտ Անգլիոյ փոփոխուելով դրուեցաւ 1920թ. Անթանթի Գերագոյն խորհուրդի Սան-Ռեմոյի մէջ ընթացող համաժողովի համաձայնութեան հիմքին մէջ:

1920թ. Օգոստոսի 10-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրը բաղկացած էր 91 մասէ ու  433 յօդուածներէ: Հայաստանի բաժինը կ’ընդգրկէին 88-93 յօդուածները:  Թուրքիա Հայաստանը կը ճանչնար ազատ,  անկախ եւ ինքնիշխան պետութիւն: Թուրքիա եւ Հայաստան կը համաձայնին Կարինի, Տրապիզոնի, Վանի եւ Բաղէշի նահանգներուն մէջ սահմանազատումը ձգել ԱՄՆ-ի որոշման եւ ընդունիլ անոր բոլոր որոշումներն ու առաջարկները՝ ներառեալ Հայաստանին դէպի ծով ելք տալու եւ օսմանեան տարածքներու ապառազմականացման վերաբերեալ: Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի հետ սահմանները պիտի որոշուէին այդ պետութիւններուն հետ ուղղակի բանակցութիւններու միջոցով:

Ատրպէյճան արդէն սկսած է այդ գործընթացը, իսկ Վրաստան դեռ կը լռէ եւ կը սպասէ Ատրպէյճանի վերջնական արդիւնքներուն, վախնալով,որ իր կողմէ նման քայլը կրնայ վերածուիլ Ջաւախքի ազատագրական պայքարի:                                                                                                                   Ըստ Սեւրի դաշնագիրին՝ անօրինական կը յայտարարուէր լքեալ գոյքի մասին օսմանեան կայսրութեան 1915թ. օրէնքը, որ մեր հայրենակիցները չես գիտեր ինչու չեն իրականացներ, այսինքն չեն պահանջեր սեփականութեան իրենց իրաւունքներու վերականգնումը եւ ինչպէս իմ նախորդ ելոյթիս մէջ նշեցի՝ կրնան այդ հարցով դիմել Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութեան, որ կը զբաղի իր քաղաքացիներու իրաւունքներու ոտնահարման եւ անոնց վերականգնման խնդիրներով: Թուրքիա մնացող փոքրամասնութիւններու պաշտպանութիւնը, կեանքի իրաւունքն ու ազատութիւնները եւ օրէնքին առջեւ հաւասարութիւնն ըստ պայմանագիրի, պէտք է ապահովուի Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութեան կողմէ: Այս է պատճառը, որ Թուրքիա կ’աշխատի բնիկ հայ ազգը ներկայացնել իբրեւ կրօնական փոքրամասնութիւն եւ այդ մէկը ցաւօք սրտի կ’իրականացնէ Աթէշեանի եւ ինչպէս նախորդ անգամ նշեցի՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա-ի միջոցով:

Ինչպէս գիտենք, Սեւրի Դաշնագիրը հաստատեց օսմանեան Թուրքիոյ կառավարութեան Մեծ վեզիրը, քանի որ սուլթանն իր լիազօրութիւնները փոխանցեց վեզիրին: Ճիշդ այդ հաստատումը հիմք հանդիսացաւ, որ Թուրքիա հրաժարի օսմանեան ժառանգութենէն եւ իրնքզինք յայտարարէ Աթաթուրքի ստեղծած պետութիւն: Այս պարագային հարց կը ծագի, իսկ ինչու կը լռեն Սեւրը ստորագրած եւ մինչեւ օրս այդ ստորագրութիւններէն չհրաժարած պետութիւնները: Եթէ Թուրքիա Օսմանեան կայսրութիւն չէ, ի՞նչ իրաւական հիմքով կը տիրանայ Արեւմտեան Հայաստանին: Ո՞րն է Թուրքիա պետութեան տարածքը եւ ի՞նչ պատմա-աշխարհաքաղաքական միաւոր է  այն: Ա͑՛յս հարցն է, որ հանգիստ չի տար Թուրքիոյ եւ ան կը շտապէ Ատրպէյճանի միջոցով լուծել իր առջեւ կանգնած խնդիրները՝ օգտագործելով Ռուսիան: Արցախեան առաջին ազատագրական պատերազմը  երեսուն տարի հետաձգեց Թուրքիոյ ծրագիրները, բայց նաեւ ժամանակ տուաւ հասկնալու նոր աշխարհաքաղաքական իրավիճակն ու իր հնարաւորութիւններն այդ հարցին մէջ: Ռուսիոյ հաւակնութիւնները Սուրիոյ եւ Խորհրդային միւս պետութիւններուն հանդէպ թոյլ տուին Թուրքիոյ օգտագործել նոր ստեղծուած իրավիճակը եւ Ատրպէյճանի միջոցով ու Ռուսիոյ եւ ողջ աշխարհի լռութեամբ, բայց երեւի թէ ոչ անտարբերութեամբ, քանի որ նոր իրավիճակ կը ստեղծուէր, որ պիտի բերէր նոր համաշխարհային պատերազմի վտանգ՝ բան մը, որ կը տեսնենք Ուքրանիոյ պարագային, հրահրեց 44-օրեայ պատերազմն ու հայկական զօրքերու դուրս բերումն Արցախէն: Այժմ խօսքը կը պատկանի ոչ միայն Սեւրի Դաշնագիրը ստորագրած պետութիւններուն, որոնք ժամանակ առ ժամանակ կը բարձրաձայնեն Սեւրի մասին, այլ ողջ հայ ժողովուրդին ու յատկապէս՝ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան, որ արդէն գոյութիւն ունէր իբրեւ անկախ պետութիւն մինչեւ Սեւրը, բան մը, որ հիմք հանդիսացաւ Սեւրի Դաշնագիրին համար, որ թոյլ չտան Հայաստան պետութեան գոյութեան ողջ հայկական տարածքներուն մէջ՝ ներառեալ Արեւելեան Հայաստանը, Արցախն իր ողջ տարածքով, Նախիջեւանը, Ջաւախքն ու Կիլիկիան, որ ինչպէս նշեցի Կիլիկիոյ անկախութեան 102-րդ տարեդարձին նուիրուած իմ նախորդ ելոյթիս մէջ՝ Ֆրանսայի կողմէ սեփական շահը հաշուի առնելով, յանձնուեցաւ Թուրքիոյ: 

Բայց ինչպէս կը տեսնենք. Ֆրանսա իր այդ սխալին համար շատ զղջացած է: Պիտի զղջան նաեւ միւս բոլոր պետութիւնները, որոնք այսօր կը  լռեն եւ իրենց լուռ համաձայնութեամբ կ’օժանդակեն Թուրքիոյ ռազմատենչ քաղաքականութեան: Ճիշդ է, Թուրքիա կը վախնայ Հայաստանի հետ անմիջական ռազմական բախումէ, գիտակցելով, որ բնիկ հայկական տարածքներուն՝ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, կ’ապրին  քսան միլիոնէ աւելի բնիկ հայեր, որոնք առիթը չեն փախցներ պաշտպանելու սեփական հայրենիքն ու իրենց բնիկ տարածքներուն մէջ ապրելու իրաւունքը:                                                                              Այսօր Հայաստանը մեծ աշխարհաքաղաքական գործօն է, որով հետաքրքրուած են Մեծ Մետաքսի ճանապարհի երկիրները եւ Արեւելքն ու Արեւմուտքը:                                                                Սիրելի հայրենակիցներ, վերջացնելով խօսքս՝ կ’ուզեմ կոչով դիմել բոլորիս. մենք իրաւունք չունինք յուսահատելու եւ մեր յոյսն ուրիշներուն վրայ դնելու: Այդ է պատճառը, որ 2014թ. Յունիսի 24-ին Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութիւնը  վաւերացուց Սեւրի դաշնագիրը: Մենք ենք մեր երկրի տէրը եւ մենք պէտք է վճռենք անոր ապագան ամէն ճանապարհով: Ուրեմն մեր գլուխները բարձր ու համախմբուած՝ պատրաստ նոր իրավիճակներու եւ ունակ՝ իրականացնելու Սեւրի դաշնագիրը: