Ջրասուզակները, ուսումնասիրութիւն կատարելով Արեւմտեան Հայաստանի սոտայով հարուստ ամենամեծ  լիճին՝ Վանայ լիճին խորքերը, ապշած են բուստային գոյացութիւններէ դուրս եկող հանքային ջուրի պղպջակներու տեսարանէն, որ ծուխի կը նմանի։ Այս պղպջակները, որոնք ըստ նախնական վարկածի կը դիտարկուին որպէս հանքային ջուր, հիացուցած ու զարմացուցած են ջրասուզակները։

Պիթլիսի Էրէն համալսարանի դասախօս, դոկտ. Ճիհան Օնէն, որ երկար տարիներէ ի վեր ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ Վանայ լիճին մէջ ու անոր շրջակայքը, այսպէս  ներկայացուցած է իր տեսածը․  «Վերջերս մենք  սուզուեցանք դէպի Վանայ լիճի առեղծուածային վայրերը։ Սիրողական բնոյթի այս ուսումնասիրութիւնը կատարած ենք այն վայրերուն մէջ, ուր սովորաբար մարդիկ չեն կրնար հասնիլ: Լիճին յատակը հանդիպեցանք շատ հետաքրքրական տեսարաններու, ականատես եղանք ընդերքէն դուրս եկող ահռելի պղպջակներու։ Այնքան տպաւորուեցանք տեսարանով, որ փորձեցինք նկարահանել։ Սակայն ուժգին ալիքներուն պատճառով մեր արժէքաւոր սարքաւորումներն ու հեռախօսները մնացին լիճին մէջ։ Ի հարկէ մեր տեսած գեղեցիկ տեսարանն աւելին արժէր, քան մեր կորսնցուցածը»։

Արեւմտեան Հայաստանի, յատկապէս Վանայ լիճին մէջ լուրջ ուսումնասիրութիւններ անհրաժեշտ է իրականացնել, բայց միայն պեղումներ իրականացնող  հայկական խումբերու միջոցով, որպէսզի չխեղաթիւրուի պատմութիւնը, իսկ անոր արդիւնքով վստահաբար շատ գաղտնիքներ պիտի բացայայտուին հայու ծագման եւ ինքնութեան դարաւոր ըլլալուն մասին։