7-րդ դարու «Աշխարհացոյցի» («Աշխարհի ատլաս»-քարտէզներու ժողովածու) հաղորդած տեղեկութիւններով Գողթնը Վասպուրականի 33-րդ գաւառն էր, որ Արծրունիներու տիրապետութեան տակ  անցած էր հաւանաբար 5-րդ  դարու կէսերէն։ Թովմա Արծրունիի տեղեկութիւններով Գողթնը Վասպուրականի կազմին մէջ գտնուած է մինչեւ 737թ.:

Գողթնը, որուն տարածքը կ’ընդգրկէ գլխաւորաբար այժմեան Օրտուպատի շրջանը, տարածուած է Նախիջեւանի հարաւ-արեւելեան շրջանին մէջ, Արաքս գետի ձախ ափին։ Ըստ պատմական աղբիւրներուն, այս գաւառի ազգաբնակչութիւնը հին ժամանակներէ ի վեր զբաղած է խաղողագործութեամբ, այգեգործութեամբ եւ բազմազան արհեստներով։ Հայոց պատմութեան մէջ Գողթնը հռչակուած եղած է որպէս «գինեւէտ» գաւառ, որուն խաղողն ու նուռը, դեղձն ու ընկոյզը, թութը եւ այլ պտուղները ունեցած են մեծ ճանաչում։ Այս վաղեմի գաւառի գեղեցիկ բնաշխարհի անբաժան մասը կը կազմեն նաեւ անոր պատմաճարտարապետական յուշարձաններն ու վաղ շրջանի բնակատեղիները, գիւղաքաղաքներն ու աւանները, որոնք հիմնուած են Ագուլիսի, Որդուարի, Տրունեաց կամ Վանանդի, Ցղնայի, Գիլան կամ Բիստի ձորերն ի վեր, երբեմնի շէն ու հզօր բնակավայրերուն մէջ եւ անոնց շուրջը։

Գեղեցիկ եւ բարեբեր է Արեւմտեան Հայաստանի Գողթն գաւառը։ Իր գրաւած տարածքով, պատմական անցեալով ու մշակոյթով այն էական դեր խաղացած է հայ ժողովուրդի պատմական անցեալին՝ մինչև 20-րդ դարու սկիզբները։ Այստեղ աւանդաբար յարգի եղած ենն հայ երգն ու արուեստը, գիրն ու գրականութիւնը։