Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան ներքոյ հայկական առաջին դպրոցները հիմնուած են 1790-ական թուականներուն, Կ. Պոլսոյ մէջ` գլխաւորաբար եկեղեցիէն ստացուած հասոյթով կամ հայութեան միջոցներով ու նախաձեռնութեամբ: 19-րդ դարու կէսերէն երկսեռ վարժարաններ  հիմնուած են նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր գաւառական կեդրոններուն, ապա նաեւ գիւղերուն մէջ: Արեւմտահայ կրթութեան կազմակերպման ու զարգացման գործին մեծապէս նպաստած են  հայ յառաջադէմ երիտասարդներու նախաձեռնութեամբ ստեղծուած կրթա-մշակութային  շարք մը ընկերութիւններ եւ կազմակերպութիւններ։

Ազգային կեդրոնական վարչութեան ուսումնական խորհուրդի պատրաստած «վիճակացոյց»ին համաձայն, 1901-1902թթ. դրութեամբ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին  գործած են 441 վարժարաններ` 29,371 աշակերտ, 7772 աշակերտուհիներով եւ 921 ուսուցիչներով: Ընդ որում, բերուած թիւերը կը վերաբերին միայն Հայ Առաքելական համայնքին. վիճակացոյցէն դուրս մնացած են Հայ Կաթողիկէ եւ Բողոքական համայնքներուն պատկանող դպրոցներն ու աշակերտները, ինչպէս նաեւ սեփական դպրոցներ եւ օտար վարժարաններ յաճախած երկսեռ աշակերտները։ Վիճակացոյցին մէջ ընդգրկուած չեն նաեւ Կ. Պոլսոյ թաղային վարժարանները: