1887թ. Խարբերդ քաղաքի Վերի Թաղի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ կից ծխական դպրոցի հիման վրայ հիմնուած է Խարբերդի Ազգային Կեդրոնական (կեդրոնական՝ այսպէս անուանուած է 1890 թուականէն) վարժարանը: Այն առաւել յայտնի եղած է առաջին եւ միակ տնօրէնին՝ Խարբերդի «Սմբատեան» վարժարանի շրջանաւարտ, արեւմտահայ գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ Թլկատինցիի (Յովհաննէս Յարութիւնեան, 1860-1915 թթ.) անունով: Ի տարբերութիւն նախորդ ծխական դպրոցին (հիմնուած տակաւին 1820-ականներէն, ուր դասերը իրականացուած են գետինը ծալապատիկ նստած)՝ նոր վարժարանն օժտուած էր ժամանակակից բոլոր յարմարութիւններով: Հիմնադրումէն ի վեր վարժարանը մեծ հեղինակութիւն վայելած է ինչպէս տեղի, այնպէս ալ Արեւմտեան Հայաստանի այլ նահանգներու հայութեան շրջանին մէջ: Իւրաքանչիւր տարի վարժարանն ունեցած է շուրջ 300 աշակերտ։ 

1895-1896թթ. համիտեան կոտորածներու ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան բազմաթիւ կրթական հաստատութիւններու նման Խարբերդի Կեդրոնական վարժարանը եւս հրկիզուեցաւ ու հիմնովին աւերուեցաւ։ Սակայն Թլկատինցի ջանքեր չխնայեց վարժարանը կրկին վերաբանալու ուղղութեամբ: 20-րդ դարու սկիզբը Խարբերդի Կեդրոնական վարժարանը՝ ի դէմս անոր տնօրէնին եւ ուսուցիչներուն, կը յայտնուի օսմանեան իշխանութիւններու ուշադրութեան կեդրոնը՝ շարունակ հետապնդուելով եւ ճնշումներու ենթարկուելով: Օսմանեան կայսրութեան հարիւրաւոր հայկական վարժարաններու նման Խարբերդի Ազգային Կեդրոնական վարժարանի բեղմնաւոր գործունէութիւնը եւս ընդհատուեցաւ 1915-ին: