Արեւմտեան Հայաստանի Ագուլիս գիւղաքաղաքը (աւան) մտած է Մեծ Հայքի Սիւնիք աշխարհի Գողթն գաւառին մէջ, կառուցուած էր լերան ժայռոտ լանջին։ Արգուլիք ձեւով առաջին անգամ կը յիշատակուի 11-րդ դարէն։ Եղած է Գողթն գաւառի ամէնէն նշանաւոր աւանը։ 16-րդ դարուն կը յիշուի որպէս Ռուսիոյ, Պարսկաստանի, Արեւմտեան Եւրոպայի ու Հնդկաստանի հետ առեւտրական կապեր ունեցող վաճառաշահ քաղաք։ 17-րդ դարուն, Ջուղայի աւերումէն ետք դարձած է բարեկարգ։ 1752 թուականին, Ատրպատականի Ազատ խանի արշաւանքին հետեւանքով աւանն զգալիօրէն աւերուած է։

Բնակիչները հայեր էին, որոնք կը խօսէին իւրայատուկ բարբառով։  1904 թուականին Ագուլիսի մէջ կար  256 տուն՝ 2205 հայ եւ 68 տուն՝ 731 թաթար բնակիչներով։ Ագուլիսցիները ձեռներէց ու գործունեայ արհեստաւորներ, առեւտրականներ ու այգեգործներ էին։ Ագուլիս հարուստ էր ճարտարապետական յուշարձաններով։ Տարբեր ժամանակներու այստեղ կառուցուած են 12 եկեղեցի ու վանք։ Հռչակաւոր էր Սուրբ Թովմա Առաքեալի (Ագուլեաց) վանքը, ուր արտագրուած են բազմաթիւ ձեռագիրներ։

Ատրպէյճանի կողմէ բռնազաւթուած  Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան Որդուարի շրջանին մէջ գտնուող Ագուլիսի մէջ այժմ կ’ապրին ատրպէյճանցիներ։