Արեւմտեան Հայաստանի Քարաքիլիսէ բնակավայրը կը գտնուի Արածանիի վերին հոսանքի աջ ափին, Ալաշկերտի բարեբեր դաշտին մէջ։ Արածանիէն բացի, այստեղէն կը հոսին նաեւ անոր բազմաթիւ վտակները։ Գիւղաքաղաքի շրջակայքի հողերը արգաւանդ են եւ ջրարբի։

Թուրքերն այժմ կը կոչեն Քարաքէոսէ։ Սովորաբար համարուած է գիւղ, աւան, քաղաք։

19րդ դարու առաջին կիսուն Քարաքիլիսէի մէջ հայերը կը կազմէին գիւղաքաղաքի բնակչութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը։ 1877-1878թթ. ռուս-թրքական պատերազմէն առաջ այստեղ կար 200 տուն հայ բնակիչ, որմէ 120 տունը պատերազմի ժամանակ գաղթած է Արեւելեան Հայաստան, իսկ 80 ընտանիք մնացած էր տեղը։ Յետագային հայ բնակչութեան թիւը բաւական կը բարձրանայ։

Ապտուլ Համիտի օրօք, 1895-96թթ. հայկական ջարդերէն ետք, Քարաքիլիսէի մէջ կը հաստատեն բաւական բազմամարդ կայազօր:   Քաղաքի բնակչութեան հայկական միատարրութիւնը վերացնելու նպատակով թրքական իշխանութիւններն այստեղ կը բնակեցնեն թրքական եւ քրտական 100 ընտանիք։

Արեւմտեան Հայաստանի միւս տասնեակ գիւղաքաղաքներուն նման Քարաքիլիսէի բնակչութեան զբաղումը արհեստները, առեւտուրը եւ երկրագործութիւնն էին, իսկ անասնապահութիւնն ընդհանրապէս կը գտնուէր թուրքերու եւ քիւրտերու ձեռքը։

Քարաքիլիսէի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կից 19րդ դարէն կը գործէր Հայկազեան վարժարանը, որու աշակերտներուն թիւը 1872-73թթ. կը հասնէր միայն 20–ի, իսկ դարավերջը՝ 35-40–ի։

Թուրքերու կազմակերպած Ցեղասպանութիւնը ճակատագրական եղաւ նաեւ Քարաքիլիսէի հայութեան համար։ Անոնց մէկ մասը ոչնչացուեցաւ 1915թ. Եղեռնի հետեւանքով, իսկ միւս՝ աւելի փոքր մասը, տեղահանուեցաւ զանազան կողմեր։

Leave a Reply