Լոնդոնն ու Պօլիսը, ձեռք ձեռքի տուած, բոլոր յնարները կը գործադրեին խաբելու հայ ժողովուրդը, զինքը ուղղելու ինքնաւարութիւն ատանալու ճանապարհին, իրականում խաթարելու հայ-ռուսական յարաբերութիւնները,Բեռլին վերանայիլ տալու տարածքային կետերը,ամէնակարեւորը՝ փոխելու 16-րդ յօդուածի  ձեւն ու բովանդակութիւնը։Հայերու ինքնաւարութեան ծրագիրին ծանօթ էր սուլթան Յամիդը։ Անոր գիտութեամբ եւ թոյլտւութեամբ Բեռլին կը մեկներ հայկական պատւիրակութիւնը։

Սան-Ստեֆանոյի յաշտութեան պայամանգիրի ստորագրումէն անցան օրեր,ամիսներ,բայց այն վերջնական իրաւական ճանաչում չէր ստանար։ Ռուս-թուրքական յաշտութեան պայմաններու շուրջ ծաւալուեցաւ նրբին ու բարդ դիւանագիտական պայքար,որու հիմնական բովանդակութիւնն արեւմտաեվրոպական տերութիւններու ջանքերն էին՝ ուղղուած Բալկաններ եւ Հայաստան ռուսական զէնքի յաղթանակի նսեմացման,Օսմանեան կայսրութեան ժառանգութենէ,  իրենց համար առաւելագոյնս օգուտ քաղելու նպատակով։

Մեծ տերութիւններէն  իւրաքանչիւրը կը մտածեր եւ կը գործեր իր շահերը համապատասխան։ Իհարկէ,տարօրինակ կըլլար,որ Արեւելքի գաղութացման համար պայքարող առաջատար կապիտալիստական տերութիւններն իրենց շահերը յակառակ իրապէս մտահոգուեին թուրքական լուծէն հայերը ազատագրելու կամ անոնց վիճակը բարելաւելու խնդիրով:

Թուրքերը ոչ միայն իրենք չստեղծեցին,այլեւ անտիկ քաղաքակրթութենէ ոչինչ չսովորեցան։Չսովորեցան, որովյետեւ այդ քաղաքակրթութիւնը կը խանգարէր անոնց վաչկատուն ապրելակերպը։ Անոնք ճարտարապետական-մահմեդական յուշարձաններ ստեղծելու փոխարեն գերադասեցան եղած քրիստոնեական յուշարձանները, լավագոյն պարագային, դարձնելով մզկիթներ։

Ինչպես նշուած է «Հայ ժողովուրդի պատմութիւն 6-րդ յատորը, «Ոչ Օսմանեան կայսրութիւնը ,ոչ գաղութատիրական երկրները եւ ոչ ալ ցարական Ռուսաստանը հայ ժողովուրդը ինքնաւարութիւն կամ անկախութիւն տալու որեւէ ցանկութիւն չունեին։Մեծ տերութիւններու կողմէ տարբեր առիթներով առաջ քաշուած կամ պաշտպանոած Հայաստանի ինքնաւարութեան պահանջը այս կամ այն նպատակ յետապնդող խաղ է եղեր միայն ։ 

Յօդուած 16․ Նկատի առնելով այն,որ ռուսական զորքերու դուրսբերումը անոնց կողմէն գրաւուած Հայաստանի՝ Օսմանոան Կայսրութեանը վերադարձուելիք վայրերէն կրնայ այնտեղ առիթ տալ բախումներու ու բարդութիւններու,որոնք երկու պետութիւններու բարի յարաբերութիւններու վրայ կունենա վնասակար ազդեցութիւն,Բարձր Դուռը կը պարտաւորուի  անյապաղ կենսագործիլ հայաբնակ մարզերու տեղական կարիքներէն յարուցուող բարելաւումներ եւ բարենորոգումներ,եւ զերծ պահիլ հայերու անվտանգութիւնը քուրդերէն եւ չերքեզներէն։ 

Յօդուած  17․Բարձր Դուռը լիակատար եւ անվերապահ ներում կըպարգեւէ այն բոլոր օսմանահպատակները,որոնք մասնակից են եղեր վերջին իրադարձութիւնները, եւ բոլոր այն անձինք,ովքեր ատոր յետեւանքով ենթարկուեր են բանտարկութեան կամ տարագրութեան,անյապաղ կազատուին։

Յօդուած 27․ Բարձր դուռը կը պարտաւորուի ,որ չի յալածէ եւ թոյլ չի տայ յալածիլ այն թուրքահպատակները,որոնք պատերազմի ժամանակ կապեր են ունեցեր ռուսական բանակի հետ,եթէ պատահի,որ որոշ անձինք իրենց ընտանիքներով յանդերձ ցանկընան հեռընալ, ռուս զորքերու յետեւէն,օսմանեան իշխանութիւններն այդ բանը չեն ընդդիմադրէ։

Յօդուած 28․ Յաշտութեան նախնական պայմանագիրի վավերացումէն անմիջապէս ետք ռազմագերիները փոխադարձաբար կվերադարձուին այս ու այն կողմի նշանակուած յատուկ կոմիսարներու միջնորդութեամբ,որոնք այդ նպատակով կը մեկնին Օդեսա եւ Սեւաստոպոլ։ Օսմանեան կառաւարութիւնը տասնութ համահավասար ժամկետները,վեց ամսուա ընթացքին վերոյիշեալ կոմիսարներու կազմած յաշիւներու համաձայն,կը վճարէ ռազմագերիներու պահպանման ծախսերու,իսկ ռազմագերիները կվերադարձուեն այդ կառաւարութիւնը։ 

Յօդուած 29․ Սոյն ակտը կը վաւերացուի Նորին կայսերական մեծութիւններ Ամէնայն ռուսաց կայսրի եւ օսմաններու կայսրի կողմէն,եւ վավերացումները կփոխանակուին տասնհինգօրեա ժամանկամիջոցում կամ աւելի շուտ,եթէ ատ յնարաւոր է,Ս․Պետերբուրգ, որտեղ կկայանա նաեւ փոխադարձ համաձայնութիւն այն վայրի եւ ժամանակի վերաբերեալ,որտեղ եւ երբ սոյն ակտի պայմանները կկերպաւորուին յաշտութեան պայմանագիրի համար սովորական յանդիսաւոր ձեւով։ Ի վավերացումն,որի երկկողմանի լիազորներն ստորագրեցին սոյն ակտը եւ կնքեցին այն։ 

Սան-Ստեֆանո,1878 թուականի փետրվար 19-ին (մարտի 3-ին)։ 

Ստորագրեցան՝

 • Կոմս Ն․Իգնատեւ

 • Սաֆւետ 

• Նելիդով

 • Սադուլլահ