ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍԱՏԱՆ – Երբ մէկը կը մտածէ հայերու մասին առաջին համաշխարհային Մեծ Պատերազմի ժամանակ՝ անմիջապէս կը յիշատակէ հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութիւնը, որով ան կը ձգտի մոռնալ այն կարեւոր ռազմական դերը, որ անոնք այդ միջոցին խաղցած են:

 

Հայ ժողովուրդը՝ յատկապէս Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջաններուն (Արեւմտեան Հայաստան), պէտէ է ձեւաւորէր կառուցուող պետութեան բանակին միջուկը՝ Նախագահ Պօղոս Նուբար փաշայի հովանիին տակ, որ 1912 թ.-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գէորգ Հինգերորդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին կողմէ նշանակուած էր հայկական պատուիրակութեան ղեկավար:

Անտանտի դիրքերը պաշտպանելով՝ ան հաւատարիմ մնաց այն լիազօրութիւններուն, որոնք յանձն առած էր ընելու տեղւոյն վրայ է: Ան պայքարեցաւ ինչպէս արեւմտեան, այնպէս ալ արեւելեան ճակատին վրայ, որոնց թուին` նաեւ ռուսական բանակի շարքերուն, ուր ան 150 հազար մարդ հաւաքած էր, չհաշուած զօրավար Անդրանիկ Օզանեանի հրամանատարութեան ներքոյ Ռուսաստանի կայսերական բանակի կամաւորները: Հայաստանի մասնակցութիւնը չսահմանափակուեցաւ միայն այդ ներդրումներով:

Եթէ մենք համեմատաբար լաւ գիտենք այդ իրադարձութիւնները՝ ապա շատ յաճախ տեղեակ չենք աշխարհի մնացած մասերուն Հայ համայնքներու դերին, մասնաւորապէս Արեւելեան Լեգէոնէն ներս ընդգրկուած Հայերու դերին: Վերջինս համապատասխանեց Ֆրանսայի կարիքներուն՝ Լեւանտի մէջ իր ներկայութիւնը հաստատելու համար, յատկապէս Կիլիկիոյ մէջ:

Այն իրականացուեցաւ շնորհիւ Արեւելեան Լէգիոնի, որն անյայտ կը մնայ այսօր: Սակայն այս մարմնի ստեղծումը կը համապատասխանէր հայ ազգային առաջնորդներու ազգային-ազատագրական նպատակներուն, որով կը հաստատուի հայերու ներկայութիւնը Անտանտի կողքին, ուստի եւ պատերազմի աւարտին լսելի պտի դառնար հայերուն ձայնը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, նոյն ծագումով օտարերկրացիներն ընդգրկելը ազգային բանակներու առանձին ստորաբաժանումներէն ներս՝ սովորական երեւոյթ էր որոշ տասնամեակներու ընթացքին: Կամաւոր եկող օտարերկրացիներու ընդգրկումը Մեծ պատերազմին մարտնչող բանակներու դրօշակին ներքոյ եւ անոնց հաւաքագրումը՝ լայն տարածում գտած էր երկարող պատերազմի տեւողութեան եւ համաշխարհային տարողութեան պատճառով:

Ֆրանսայի պարագային օտարերկրեայ կամաւորներու քանակը լէգիոնին մէջ  1915 թուականի ապրիլի 1-ին կազմած են շուրջ 32000 հոգի:

Թէեւ Ֆրանսայի բարձրագոյն հրամանատարութեան իրաւասութեան ներքոյ, այդ ստորաբաժանումներէն մէկ քանին, ինչպէս օրինակ Լեհաստանի եւ Չեխոսլովակիոյ բանակները, կը պատերազմէին իրենք իրենց դրօշակներուն ներքոյ, իսկ միւսները` ֆրանսայի դրօշակին տակ, ինչպէս ռուս կամաւորներու գումարտակներն ու Տրանսիլւանիոյ Լէգիոնը:

Վերջին պարագան կը վերաբերի տակաւին չէզոք երկիրներու քաղաքացիներուն, որոնք մտած են Ֆրանսայի կողմը Գարիբալդեան Լէգիոնին մէջ եւ Լաֆայէթի ռազմաօդային գումարտակի մէջ, որոնք կազմուած էին համապատասխանաբար իտալական եւ ամերիկեան կամաւորներէ:

Եթէ վերոյիշեալ ստորաբաժանումներու ստեղծման եւ գոյութեան հանգամանքները համեմատաբար մեզի լաւ յայտնի են՝ ապա Արեւելեան Լեգիոնին վերաբերողները կը մնան չպարզաբանուած: Ֆրանսական պատմագրութիւնը ամենալաւ ձեւով կ՛ամփոփէ այս միաւորի ճակատագիրը:

Մենք կրանք հաստատել երեք փուլ:

Առաջին փուլ, որ կ՛երկարի 1915-ի Սեպտեմբերէն մինչեւ 1916-ի Նոյեմբերը, որ շատ կարեւոր է: Այդ կը վերաբերի Արեւելեան Լէգիոնի կազմաւորման շրջանին:

Երկրորդ փուլ, որ կ՛երկարի 1916-ի Նոյեմբերէն մինչեւ 1918-ի Հոկտեմբերը։ Սա նուիրուած է Արեւելեան Լէգիոնի կազմակերպման: Այս փուլի ընթացքի է որ, Հայերն ու Ֆրանսացիները միացուցին իրենց ուժերը՝ իրենց ներդրումներն ընելով Արեւելեան Լէգիոնի ստեղծման գործին: Այս միաւորը պէտք է ըլլար ապագայ Հայաստանի ազգային բանակի միջուկը, համապատասխան Արեւմտեան Հայաստանի մէջ հայկական պետութիւնը վերածնելու հեռանկարին: Անհնար էր յուսալ աւելի լաւ արդիւնք մը:

Իրապէս ան կը պատրաստուէր պայքարելու այն հողին վրայ՝ ուր վերջին հայկական պետութիւնը ինկած էր 1375-ին:

Երրորդ փուլ, որ կ՛երկարի 1918 թ.-ի Հոկտեմբերէն մինչեւ 1920 թ.-ի Սեպտեմբերն ինկած ժամանակահատուածին: Մուդրոսի զինադադարէն յետոյ, Կովկասի եւ քեմալական Թիւրքիոյ միջեւ Բաթումի պայմանագիրի ստորագրումէն ետք, ֆրանս-հայկական համագործակցութիւնը արագօրէն տեղի տուաւ անվստահութեան, կամ նոյնիսկ փոխադարձ անվստահութեան: «Արեւելեան Լէգիոն»-ի այս երրորդ փուլին ընթացքին՝ պատմութեան մէջ երեւակուեցան հայկական հարցի կարգաւորման ապագան ու հայ-ֆրանսական յարաբերութիւնները: