Արաբական արբանեակային «Ալ-Արաբիա» հեռուստաալիքը յայտներ է, որ Անկարան, Տրիպոլիի մէջ գտնուող Ֆայիզ ալ-Սարաջը’ վերահսկող կառավարութեան խնդրանքով, որոշեր է Լիբիա ուղարկել ռազմական սարքեր, զէնք, զինամթերք եւ յատուկ նշանակութեան ուժեր: Սա կատարուեր է այն բանէն ետք, երբ Թօւրքիոյ նախագահ Ռեջեպ Թայիպ Էրդողանը Ստամբուլի մէջ բանակցութիւններ վարեր է Լիբիոյ ազգային համաձայնութեան կառավարութեան ղեկավար Ֆայիզ Սարաջի հետ:

Սա անոնց առաջին հանդիպումն էր’ Անկարայի եւ ԼԱՀ յուշագիրի ստորագրումէն ետք ծովային գօտիներու սահմանազատման վերաբերեալ: Էրդողանը յայտարարեր է, որ եթէ ԼԱՀ- ը դիմէ Թիւրքիային ռազմական օգնութեան համար, ան պատրաստ է զօրքեր ուղարկելու Լիբիա: Նախօրէին թրքական ԶԼՄ-ները կը յայտնէին, որ նախապատրաստական աշխատանքներն սկսվեր են Լիբիոյ ափերուն ռազմանաւեր տեղափոխելու ուղղութեամբ, որոնք պիտի տեղափոխեն զրահապատ մեքենաներ, հրասայլեր, յատուկ նշանակութեան ուժեր, ռազմածովային ուժեր, իսկ ինքնաթիռներն ու ուղղաթիռները պատրաստ էին թռչելու Միսրատա: Մինչ այժմ անոր չէ հասած խնդիրը, բայց թրքական «Ենի Շաֆակ» հրատարակութիւնը կը կարծէ, որ սա Լիբիոյ մէջ Անկարայի ռազմական գործողութիւններու սկիզբի առաջին փուլն է: Մէկ խօսքով, Թիւրքիան կրնայ աստիճանաբար մտնել տարածաշրջանային մէկ այլ պատերազմի մէջ, ինչը կրնայ աւելի բուռն դառնալ, քան նախորդը:

 Բայց չմոռնանք որ  Լիբիոյ մէջ երկակի իշխանութիւն: Տրիպոլիին կը հակադրուին դաշտային մարշալ Խալիֆ Հաֆթարի ուժերը, որուն Էրդողանը կը համարէ «անօրինական ներկայացուցիչ»: Այս երկու կեդրոններուն շուրջ ձեւաւորուեր են ռազմաքաղաքական դաշինքներ, որոնք ինչ-որ կերպով պիտի ներգրաւուին առճակատման մէջ: Անկարան կը խօսի «հակաթրքական դաշինքի» մասին, ուր ընդգրկուած են Յունաստանը, Եգիպտոսը եւ Իսրայէլը: Մինչդեռ, Թիւրքիան, ՆԱՏՕ-ի անդամ ըլլալով, կը գործէ միակողմանիօրէն:

Ինչո՞ւ յաճախ Միջերկրական ծովի արեւելքին իրավիճակի կտրուկ սրման պատճառները կը կապուին տարածաշրջանի վարելիքի պաշարներուն համար մղուող պայքարին հետ, որուն մէջ նկատելի ճշմարտութիւն կայ: Բայց սա միայն մէկն է, թէեւ խնդիրի կարեւոր կողմն է: Մէկ ուրիշի մասին կը գրէ Իսրայէլեան «Երուսաղէմ փոստ» թերթի խմբագիր Սեթ Ֆրանցմանը:

Ըստ անոր, «Լիբիոյ հետ ծովային սահմաններուն վերաբերեալ Թիւրքիոյ վերջին գործարքը մաս կը կազմէ աւելի լայն ուժերու նախագծման ռազմավարութեան, որուն միջոցով Անկարան յուս ունի ճնշում գործադրելու հարեւաններուն վրայ եւ գերիշխելու Միջերկրական ծովի արեւելքին»: Այսպիսով, Էրդողանը, մեկնաբանելով այդ գործարքը, բառացիօրէն ըսաւ հետեւեալը. «Ասկէ ետք Սեւրի պայմանագիրը (1920-ի Օգոստոսի պայմանագիրը Օսմանեան կայսրութեան բաժանման մասին – Ս. Թ.) Ամբողջովին կը կորսնցնէ իր իմաստը: Թիւրքիոյ եւ Լիբիոյ ծովային սահմանը կ’անհանգստացնէ նաեւ Յունաստանին: Այս ջուրերուն վրայ Լիբիան  եւ Թիւրքիան ունին իրաւունքներ, և անոնք պէտք է պաշտպանուին »:

Փոքր պատմական ակնարկ մը: Աւելի քան 350 տարի (XVI դարու կէսերէն մինչեւ 1911-1912թթ. Տրիպոլիական պատերազմը Իտալիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ), Լիբիան Օսմանեան կայսրութեան կազմին էր: 1912-ի Հոկտեմբերի 18-ին Լոզանի մերձակայքին գտնուող ՈՒշի քաղաքին մէջ կնքուեցաւ խաղաղութեան պայմանագիր (Ուշի-Լոզանի պայմանագիր): Ըստ անոր՝ Իտալիան խլեց Օսմանեան կայսրութենէն Տրիպոլիի եւ Բենգազիի վիլայէթները՝ օսմանեան բելոր կայազօրները լիովին դուրս բերելու պայմանով, բայց այնտեղ գտնուող Օսմանեան միիբի եւ կադիուսի պահպանմամբ: Միեւնոյն ժամանակ, Հռոմը պայմանաւորուեցաւ վերադարձնել Հռոդոս կղզին եւ Էգէեանի գրաւուած բոլոր կղզիները: Առաջին աշխարհամարտի բռնկումը շուտով Իտալիային հնարաւորութիւն տուաւ պահպանելու վերահսկողութիւնը այդ  կղզիներուն նկատմամբ, որոնք 1920-ականներուն կ’ենթադրուէր փոխանցել Յունաստանին Սեւրր պայմանագիրով. ի պատասխան ասոր Իտալիային կ’անցնէր հարաւարեւմտեան Անատոլիոյ հսկայական մէկ մասը: Այնուհետեւ Սեւրի պայմանագիրի այս դրոյթներն իրականութեան մէտ ներառնուած էին 1923-ի Լոզանի պայմանագիրէն ներս։ 1947-ին Թիւրքիան ճանչեցաւ Իտալիոյ կողմէ բռնակցուած կղզիներուն անցումը Յունաստանին : Այսպիսով, տրամաբանօրէն, Էրդողանը պէտք է խօսէր Լոզանի պայմանագիրի «բովանդակութեան» մասին, այլ ոչ թե Սեւրի:

Ան նախօրոք յայտարարեր էր, որ «Լոզանի մէջ մենք Յունաստանին տուինք Էգէյեան ծովի կղզիները, եւ այժմ կը պայքարինք ծովային շէլֆի համար» եւ «այդ խնդիրները ծագեր  են այն պատճառով, որ անոնք որոնք Լոզանի մէջ սեղանի շուրջ նստած էին’ կարող չէին պաշտպանելու մեր իրաւունքները»:

Էրդողանը նաեւ կոչ ըրեր է վերանայելու Լոզանի պայմանագիրի դիրքերը, որոնք կը մանրամասնեն Թիւրքիոյ եւ Յունաստանի միջեւ ծովային սահմաններու եւ Էգէյան ծովի որոշ կղզիներու յունական պատկանելիութեան սահմանման մանրամասները: Այդ պարագային, Անկարան ինչո՞ւ կը կառչի Սեւրէն: Ամբողջ բանն այն է, որ քիւրդ հրապարակախօս Ռադուան Բադինին կը գրէ, որ Սեւրի պայմանագիրը 62–64-րդ կէտերով կը ճանչնայ քիւրդերու՝ Եփրատի արեւելքէն «տարածքային միաւոր ստեղծելու» իրաւունքը: Անկարան վստահ է, որ այժմ Արեւմուտքը կը փորձէ իրականացնել այս նախագիծը Սուրիոյ մէջ։ Ի դէպ, այդ կը բխի Սեւրի պայմանագիրէն, որն ալ Թիւրքիային պարտաւորեցուց ճանչնալու Հայաստանի անկախութիւնը նոր սահմաններու մէջ, որ Անկարան կ’ընդունի  նաեւ ԱՄՆ-ի Ծերակոյտի որոշումը՝ Ներկայացուցիչներու պալատին ետեւէն ճանչնալու 1915-ին Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց դէմ կատարուած ցեղասպանութիւնը: Սա կրնայ բացայայտել խնդիրներու ամբողջ շերտերը, ոչ միայն Միջին Արևելքի, այլեւ Կովկասի մէջ:

Ներքեւի տողը հետեւռալն է. Անկարան եւ Տրիպոլին դեռ չեն հրապարակած Միջերկրական ծովի արեւելքին ծովային սահմանին վերաբերեալ համաձայնագիրը: Կողմերը զայն կը համարեն «պատմական», եւ ըստ թրքական «Սթար» հրատարակութեան, ան «կը խաթարէ Եւրամիութեան նողկալի ծրագիրները Թիւրքիոյ հետ կապուած», եւ Անկարան կարողացաւ «վահան ստեղծել Յունաստանի, Հարաւային Կիպրոսի յունական իշխանութիւններուն եւ Եգիպտոսի միջեւ»: Հրապարակման համաձայն, այս երեք կողմերը զրկուած են «պայմանագիրներ կնքելու հնարաւորութենէն` Միջերկրական ծովի արեւելքին եւ արեւմտեան սահմանին գտնուող իրարու միջեւ բացառիկ տնտեսական գօտիներու սահմանազատման վերաբերեալ որոշուեր է Թիւրքիոյ իրաւասութեան ծովային տարածքը»: Ինչ կը վերաբերի Լիբիային, ապա այն «իրաւասութեան մեծ տարածք ձեռք բերած է այն համեմատութեան հետ, ինչ ան կը ստանար Յունաստանի հետ պայմանագիր կնքելով: Այլ կերպ ըսած, Անկարան վստահ է, որ կրցեր է «խարխլել տարածաշրջանի ուժերու անբարենպաստ հաւասարակշռութիւնը»: Եւ յետագային Թիւրքիան կ’ակնկալէ օգտագործել Լիբիան որպէս «դարպաս դէպի Ափրիկէ»:

Բայց յետոյ ինչ կ’ըլլայ, ով եւ ինչպէս ցույց կուտայ Լիբիոյ ճգնաժամի լուծման մտադրութիւնները: Երկրին մէջ կան շարք մը խորհրդարաններ եւ կառավարութիւններ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը պնդէ իր օրինականութիւնը: Ճգնաժամի մԷջ գտնուող Թիւրքիան կ’աջակցի հակամարտութեան մէկ կողմին: Հաշուի առնելով ներկայ իրավիճակը, մենք կրնանք ըսել, որ միջնաժամկէտ եւ երկարաժամկէտ հեռանկարով տարածաշրջանի իրադարձութիւններու յետագայ ընթացքի վերաբերեալ դրական կանխատեսումներ չկան: