Երբ  հայ չես, շատ բան չես իմանար այս երկրի,  մշակոյթի եւ պատմութեան մասին, չնայած գիտես մի քանին որոնք յայտնի են: Մենք գիտենք, որ ազգանուններն կաւարտուին ian-ով կամ yan-ով:

Մենք այդ գիտենք, քանի որ գոյութիւն ունին աշխարհասփիւռ հայեր, որու մեծութեան չափը սահմանելի չէ, եւ  հայերու երկու երրորդն կապրի իր բնօրրանէն դուրս:

Շատերու համար զարմանալի է, թէ ինչ է սփիւռքը, քանի որ հազուադէպ են մարդիկ, ովքեր այդքան տարածուած են ամբողջ աշխարհով։ Ուստի դժուար է հասկնալ, թէ ինչու կան այդքան շատ խոչնըդոտներ ճանաչելու այն, ինչը ակնյայտ է։

Բացի այդ, երբ  հայ չես, չես հասկնար, թէ ինչու այդքան շատ բանավեճ կը ծաւալուի ցեղասպանութեան շուրջ, մինչդեռ մենք չենք գիտեր բոլոր մանրամասներն ու շրջադարձերը:

Մենք պարզապէս կը հասկնանք, որ եղեր է պատճառ, թէ ինչու շատերն արտագաղթեր են, և մեղաւորը կը հրաժարուի ընդունել իր անօրինութիւնը: Սա աշխարհի պատմութիւնն է: Եւ այդ շատ դանդաղ ընթացող պատմութիւն է, շատ հեգնական եւ մրցակցային հետաքրքրութիւններով լի: Կը մտածենք, թէ ինչու այս նիւթը մինչ այս պատշաճ կերպով չի քննարկուիր, երբ Հոլոքոստի վերաբերեալ բանավեճ չիկայ։ Անկասկած, քանի որ թուրքերուն յաջողուեր է մոռացութեան մատնել, որ իրենք երկու անգամ պարտուեր են պատերազմին, ի տարբերութիւն իրենց դաշնակից գերմանացիներու:

Երբ հայ չես, գիտես, որ Արարատը տեսեր է Նոյյան տապանի ժամանումը, որ Քսենոփոնն անցեր է այստեղով իր ճանապարհորդութեան ընթացքին, որն այդքան լաւ յիշատակուեր է Անաբասիսի մէջ։ Բայց չես գիտեր  այն, թէ Հայաստանը քրիստոնէութեան օրրաններէն մէկն է, որը հայերն ընդուներ են 301 թ.-ին:

Երբ  հայ չես, հստակ չես գիտեր, թէ որտեղկը գտնուի այս երկիրը, որու սահմանները դարերու ընթացքին այդքան փոփոխուեր են: Որ այն այլեւս չունի ելք դէպի ծով ՝ դարեր շարունակ ունենալով երեքը: Յայտնի չէ, որ այն շրջափակուած է Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի միջեւ, որոնք երկար ժամանակ ծարավ մնացեր են այս տարածքէն եւ այժմ կը ռմբակոծ են անոնց:

 

Երբ  հայ չես, չես գիտեր, թէ անոնց տոհմերէն մէկը հիմներ է ֆրանսիացի Լուսինեան կոմսը,եւ որ անոր հետնորդ Լեւոն VI- ը խաղաղօրէն կը հանգչի Սուրբ Դենիսի բազիլիկին մէջ, որը շրջապատուած է մեր Ֆրանսիացի թագաւորներով:

Երբ  հայ չես, չես գիտեր, որ այս երկիրը Խորհրդային կայսրութեան օրոք բռնակուեցաւ Ստալինի կողմէ եւ տրուեց ատրպէյճանցիներուն: Չես գիտեր, թէ նոյնիսկ այսոր բոլոր պաշտօնական շինութիւններու վրայ հայերէնի հետ մէկտեղ նաեւ ռուսերէն գրութիւններ գրուած են,  եւ բնակիչներու մեծ մասը կը խօսին թէ՛ ռուսերէն, թէ՛ անգլերէն։

Դժուար է կարդալ անոնց այբուբենը որը միւսներէն այդքան տարբեր է, առանց նոյնիսկ կասկածելու, որ անոր ծագումը նոյնքան յայտնի է, ինչպէս ստեղծողի ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անունը: 

Երբ հայ չես, անորոշ գիտես, որ բարդ անունով տարածաշրջան մը ՝ Լեռնային Ղարաբաղը, անկախութիւն կուզէր ՝ խորհրդային տարիներէն ազատուելու եւ իր արմատներուն վերադառնալու համար:

Պէտք է կարդաս դիւանագիտական ​​թերթերու առաջին էջերէն այն կողմ ՝ այդ իմանալու համար… կամ լսած ըլլաս Einsturzende Neubauten երաժշտական ​​խումբին։ Մենք չենք գիտոր, որ սահմանները քսան տարի շարունակ բախումներու եւ փոխհրաձգութիւններու թատերաբէմ եղած են՝ մեռած միջազգային հանրութեան պասիվ հայացքի տակ։

Երբ հայ չես, չես հասկնար, թէ ինչու իսլամական պետութեան դէմ դաշինքին միացած Թուրքիան այդքան իմաստուն կը մնայ Սուրիոյ հետ սահմանին, մինչ քրդերը կը կոտորուին: Քանի որ մենք չենք գիտեր, որ այդ անոնց գործելաոճին հատուկ ձեւ է: Յայտնի չէ, որ թուրքական բանակը երբեւէ ձեռք մեկնած է ջիհադիստներուն եւ ռմբակոծել սուրիական քաղաքները ՝ տարօրինակ զուգադիպութեամբ ընտրելով անոնք, որտեղ կապրին քրդեր կամ հայեր, նոյնիսկ երբ որեւէ մարտավարական պատճառ չիկար:

Երբ հայ չես, շատ բան չես գիտեր աշխարհի ու քրիստոնէական աշխարհի պատմութեան մէջ այդքան շատ նշմարուած քաղաքակրթութեան մասին, եւ որը շատերը թոյլ կուտան անհետանալ վախկոտներու սովորական պասիվութեամբ եւ տգետ մարդկանց կուրութեամբ:

Մենք շատ բախտաւոր ենք, որ ստիպված չենք եղած կրել այս բեռը, չենք տառապած քաղաքական գործիչներու հսկայական կեղծաւորութիւնէն եւ ժխտողականութեան պատճառած ցաւէն:

Մենք չենք կարող հասկնալ, թէ ինչու անոնք կը ցանկանան, որ հանցագործութիւնը ճանաչուի եւ դատապարտուի։ Քանի որ  դեռ չէ ճանաչուած Հայերու դէմ ցեղասպանութիւնը,  այդ նոյնպէս կըլլայ անցողիկ վերք Թուրքիոյ պատմութեան մէջ:

Երբ հայ չես, չես գիտեր, որ ժխտողականութիւնն արդեն կը շարունակուի աւելի քան մէկ դար … եւ այդ ժամանակ քեզ կը լուսաւորեն այդ մարդկանց քաջութիւնը, համառութիւնն ու տոկունութիւնը:

Վերջապէս մենք կը հասկնանք, որ այս գարշելիութիւնը մեզ հնարաւորութիւն տուաւ տեսնելու, թէ ինչպէս անոնք կուգան մեր  հանգիստ երկրներ եւ օգուտ կը քաղեն  նշանաւոր մարդկանց էներգիայէն, ստեղծագործականութիւնէն եւ պոզիտիվիզմէն: Կարծես մենք պէտք է համաձայնուինք այն ասացուածքի հետ, որ գեղեցիկ ըլլալու  համար պէտք է տառապել:

Երբ հայ չես, կարող ես նաեւ հասկնալ, թէ այս քաղաքակրթութեան, մշակոյթի, կրթութեան օրրան է, եւ այդ այն է, ինչ բարբարոսները կը ցանկանան ոչնչացնել:

Ֆիլիպ Փու