Զեյթունի 1895-1896 թթ. ապստամբութիւնը հայերու պատասխանն էր Համիտեան կոտորածներուն: Հայերու ինքնապաշտպանական ուժը կոտրելու համար իշխանութիւնները կը կարեւոր էին նաեւ այս տարածաշրջանի հպատակեցումը։ Այդ հանգամանքը հասկնալով՝ հայ ազգային ուժերը, մասնաւորապէս հնչակեանները միջոցներ ձեռնարկեցին լեռնագաւառն ամրացնելու ուղղութեամբ։ 1895 թուականի ամառը Զեյթուն տեղափոխուեցան հնչակեան Գարուն Աղասին (Կարապետ Թուր-Սարգսեան), մշեցի հայդուկ Մխո Շահենը (Մխիթար Սեֆերեան) եւ ուրիշներ։ Ապստամբութեան փաստական ղեկավար դարձաւ Նազարեթ Չավուշը (Նորաշխարհեան)։

75-ամեայ Ղազար Շովրոեանի եւ Աղասու գլխաւորութեամբ զեյթունցիները Հոկտեմբերի սկիզբները սկսեցան ապստամբութիւնը։ Մինչեւ Հոկտեմբերի 16-ի լուսաբացը զինաթափեցին թուրքական 700-հոգիանոց կայազորը, գրաւեցին 600 հրացան, գերմանական 2 հրանոթ եւ մեծ քանակութեամբ այլ զինամթերք։ Զօրանոցի վրայ բարձրացուցին ապստամբներու կարմիր դրոշը՝ «Զեյթունի անկախ իշխանութիւն» վերտառութեամբ։ Կազմուեցաւ Զեյթունի ժամանակաւոր կառավարութիւն՝ Աղասու նախագահութեամբ։

1895 թուականի Նոյեմբերին Զեյթունի վրայ շարժուեցաւ թուրքական երկու բանակ։ Դեկտեմբերի սկիզբը ընթացող անհավասար մարտերուն հայերը ծանր կորուստներ պատճառեցին թշնամիին։ Թշնամին տուաւ աւելի քան հազար սպանուած եւ նահանջեց։ Զեյթունի այս հերթական հերոսամարտի լուրը կը հասնի նաեւ Եւրոպա: Մեծ տերութիւններու միջամտութեամբ 1896 թուականի Հունուարի 30-ին Հալէպի մէջ կը կնքուի հաշտութիւն։ 

Թուրքական զօրքը հեռացաւ գաւառէն, ներում շնորհուեցաւ հայերուն, ապահոուեցաւ անոնց կեանքն ու գոյքը։

Զեյթունի հերոսական ապստամբութիւնը հայոց զինական պատմութեան փառաւոր էջերէն։