OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Երեւանը կը փոխէ խօսակցութեան լեզուն` կոչ ուղելով խօսքեն անցնիլ  գործի, չնայած ներկայի պայմաններուն Հայաստանի մէջ Թուրքիայի դեսպանատան յայտնուելը կարող է ուղեկցուիլ բռնութեամբ եւ հասարակական դժգոհութեան զանգուածային դրսեւորումներով: Բայց հայ-թուրքական հաշտեցումը երկու հարեւան երկիրներու ներքաղաքական խնդիր չէ: Այս կովկասեան նոր խաղի մէկ մասն է, որը նոր կ՛սկսի:

Հայաստանի արտգործնախարար Արա Այուազեանը, պատասխանելով ԱԺ պատգամաւորներու հարցերուն, ըսաւ, որ Երեւանը «կակնկալէ, որ Թուրքիայի սահմանը կը բացուի»: Ըստ անոր ՝ «Թուրքիայի հետ սահմաններու փակումը պայմանաւորուած էր Արցախի մէջ ստատուս-քուոյով, որն այժմ փոխուեր է, եւ Թուրքիան այլեւս չունի Հայաստանի հետ սահմանները փակ պահելու պատճառ»: Ձեւական տեսակէտէն Այուազեանը ճիշտ է: Ռուսաստանի, Ատրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ Արցախեան պատերազմը դադարեցնելու մասին եռակողմ խաղաղութեան համաձայնագիրի ստորագրելէն ետք Արցախի մէջ ստատուս-քուոն կտրուկ փոխուեր է: Համաձայնագիրի կէտերը, որոնք նախատեսուած են ապաշրջափակել բոլոր հաղորդակցման միջանցքները, այդ թիւին ՝ Ատրպէյճանի եւ Նախիջեւանի միջեւ ՝ Հայաստանի տարածքով, կը նախատեսեն Թուրքիայի հետ հարաբերութիւններու կարգաւորման գործընթացը: Բայց կան նաեւ կարեւոր նրբութիւններ:

Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը առաջինը խօսեցաւ Պաքուի մէջ  Արցախեան պատերազմէն ետք Անկարայի ու Երեւանի միջեւ հարաբերութիւններու կարգաւորման հնարաւորութեան մասին: Այնուհետեւ Թուրքիայի արտգործնախարար Մեւլութ Չավուշօղլուն, ելոյթ ունենալով ԵԱՀԿ արտգործնախարարներու տեսակոնֆերանսի ժամանակ, ըսաւ, որ «Արցախի վերաբերեալ եռակողմ համաձայնագիրի ստորագրելէ ետք Թուրքիան յոյս ունի հայ-թուրքական հարաբերութիւններու կարգաւորման»: Անոր խօսքերով, «մենք երբեք հայացք չենք ունեցած  դէպի Հայաստան եւ երբեք  չենք պահանջած  անոր տարածքը, եւ այսօր իրական հնարաւորութիւն կայ մեր երկիրներու միջեւ նորմալ բարիդրացիական հարաբերութիւններու հաստատման»: Այնուամենայնիւ, եթէ աւելի շուտ Փաշինեանը կը յայտարարէր «առանց նախապայմաններու» Թուրքիայի հետ հարաբերութիւններու վերականգնման հնարաւորութեան մասին, ապա Այուազեանը, 2020 թուականի Դեկտեմբերի 7-ին Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ համատեղ ճեպազրոյցի ժամանակ, Թուրքիայէն պատմական հաշուետուութիւն պահանջեց Հայաստանի անկախանալու պահէն: Ան յիշեց, որ Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ մարդկանց զգալի մասը, «20-րդ դարի առաջին ցեղասպանութիւն» ապրած սերունդ է: Նախանշեց Թուրքիայի կողմէ շրջափակման գործոնը, որը կը շարունակուի1993 թուականէն, նշեց 2009-ի Հոկտեմբերին ստորագրուած «Ցիւրիխեան արձանագրութիւնները», որոնք Անկարան հրաժարուեցաւ կատարելու: Բացի այդ ՝ Այուազեանն ըսաւ. «Անկարան պէտք է շահեր Հայաստանի վստահութիւնը»:

Նշենք նաեւ, որ պաշտօնական մակարդակով Հայաստանը երբեք տարածքային պահանջներ չէ ներկայացուցած Թուրքիոյ դէմ: Ապա ոչ պաշտօնական մակարդակով շրջանառուեր են հայ փորձագետներու կողմէ կառուցուած տարբեր աշխարհաքաղաքական կոնստրուկցիաներ: Խօսքը 1921 թուականի Կարսի պայմանագիրի նկատմամբ Հայաստանի վերաբերմունքի մասին է, որը անոնք կը համարեն ոչ լեգիտիմ, քանի որ «այն հիմնուած է Մոսկուայի պայմանագիրի վրայ, որն իր հերթին ստորագրուեցաւ  բանակցութիւններու ժամանակ առանց  հայկական կողմի մասնակցութեան»: 

Այս կապակցութեամբ Անկարան յայտարարեց, որ «Երեւանի հետ կապուած կան որոշակի խնդիրներ, որոնք պէտք է պարզաբանուին», եւ ակնարկեց, որ Հայաստանը պէտք է պաշտօնական մակարդակով խօսի այդ հարցի վերաբերեալ: Բայց գնացքը, ինչպէս  կ՛ըսեն, հեռացաւ, Արցախեան պատերազմէն ետք անհետացաւ նախկին «աշխարհաքաղաքական բնոյթը»: Սակայն Թուրքիան չի աճապարեր կատարելու առաջին քայլը դէպի Հայաստան: Ըստ “Hürriyet” թուրքական հրատարակութեան, Անկարայի համար «հայկական հարցը» չի սահմանափակուիր միայն Արցախի խնդիրներով: Այն ունի աւելի լայն աշխարհաքաղաքական հարթութիւն, քանի որ Հայաստանը որոշակի պայմաններով չի բացառուիր 1920-ի օգոստոսի Սեւրի պայմանագիրի գաղափարներու վերակենդանացմանը, բայց հայկական արեւմտեան սփիւռքի հետ հարաբերութիւններու կառուցման տարբերակով: Այս առաջինն է: Երկրորդ. “Hürriyet”-ը կենթադրէ, որ Անկարան կը փորձէ սեղմել Երեւանի հետ հարաբերութիւններու կարգաւորումը քիւրտերու հետ հարաբերութիւններու փոփոխութեան համատեքստին, Էրդողանի կողմէ նշանակուած Թուրքիայի հանրային ժողովրդավարացման գործընթացի նոր փուլի համատեքստին, «որպէս Թուրքիայի եւ Հայաստանի հայերու եւ անոր տարածքին մէր բնակուող քիւրտական ծագումով քաղաքացիներու միջեւ պատմական համաձայնագիրի ձեռքբերում»: 

Եթէ ​​այս դիրքորոշումը շարունակուի, ապա Անկարայի համար Արցախեան գործոնը կարող է դառնալ աւելի լայն աշխարհաքաղաքական հաշուարկներու հիման վրայ հայկական սփիւռքի հետ երկխօսութեան պատճառներէն մէկը: Թուրքիայի համար Հայաստանի հետ հարաբերութիւններու բարելաւման հնարաւորութիւն կուտայ մոտենալու անոր արտաքին քաղաքական ռազմավարական երկու նպատակներուն ՝ Եւրամիութեան հետ մօտեցում եւ ԵՄ-ի հետ ինտեգրման նոր մակարդակի հասնիլ: Այդ պատճառով Էրդողանը, ի տարբերութիւն իր ատրպէյճանցի գործընկեր Իլհամ Ալիեւի, չի համարուիր Արցախեան հակամարտութիւնը աւարտուած: Ան արդարացիօրէն կը հաւատայ, որ «պայքարը, որը կը տարուի քաղաքական եւ ռազմական հարթութեան մէջ, կը շարունակուի նաեւ շատ այլ ճակատներու մէջ»: Իսկ մենք առայժմ կը նշենք այն փաստը, որ Երեւանը Անկարայի հետ կապուած կը փոխէ խօսակցութեան լեզուն ՝ կոչ ուղելով խօսքէն անցնիլ գործի, չնայած ներկայի պայմաններուն Երեւանի մէջ Թուրքիայի դեսպանատան յայտնուիլը կարող է ուղեկցուիլ բռնի վէճերով եւ հասարակական դժգոհութեան զանգուածային դրսեւորմամբ: Բայց հայ-թուրքական հաշտեցումը երկու հարեւան երկիրներու ներքաղաքական խնդիր չէ: Այս կովկասեան նոր խաղի մէկ մասն է, որը նոր  կ՛սկսի:

Ստանիսլավ Տարասով

https://regnum.ru/news/polit/3189174.html