Արեւմտեան Հայաստանի հեռուստատեսութիւնը Ձեզ կը ներկայացնէ Սբութնիկ Արմենիայի հոդուածը Արցախեան շարժման 33 տարելիցի կապակցութեամբ։

Անցած հարիւրամեակի վերջին արցախեան հարցն իսկապէս համախմբեց հայ ժողովուրդին։ Արցախեան շարժման առաջացման ու 1988-ի Փետրուարին Երեւանի մէջ տիրող մթնոլորտի մասին կարդացեք Sputnik Արմենիայի սիւնակագիրի նիւթին մէջ։

Ի՞նչու համար  մարդիկ Երեւանի Սպենդիարեանի անուան օպերայի եւ բալետի պետական թատրոնի հրապարակ կերթային 1988-ի Փետրուարի 20-էն առաջ։ Հաճոյքի համար` երեխաները կը շրջէին սայլակներով կամ հեծանիւ կը քշէին, ծերունիները նարտի ու շախմատ կը խաղային , երիտասարդները կը հանդիպէին մեր երկու մեծերու յուշարձաններուն մոտ եւ կանցնէին իրենց գործերով։

1988 թուականի Փետրուարի 20-էն հրապարակը ստացաւ «Ազատութիւն» անուանումն ու սկսաւ ապրել մէկ կեանքով, որուն մէջ գրեթէ տեղ չի մնաց երեխաներու հեծանիւներու, ծերերու նարտիներու ու սիրահարներու ժամադրութիւններու համար։ 1988 թուականի Փետրուարի 20-ին այդ հրապարակին մէջ տեղի ունեցաւ Խորհրդային Հայաստանի պատմութեան մէջ առաջին չարտոնուած հանրահաւաքը։

Իշխանութիւնը շփոթուած էր․ սեփական աչքերով տեսած եմ։ Մաշտոցի պողոտայի կողմէ թատրոնի ծառայողական մուտքի առաջ կանգնած էին Երեւանի քաղկոմի առաջին քարտուղար Լեւոն Սահակեանը, Հայկական ԽՍՀ ներքին գործերու նախարարի տեղակալ Կառլոս Ղազարեանը, կենտրոնական կոմիտէի քարոզչութեան բաժինի վարիչ Անատոլի Մկրտչեանը։ Հաւագուած  կը մտած էին՝ յաջորդ քայլերու մասին։ Լուծումի  չէին հասներ Իսկ ի՞նչ կը կատարուէր հրապարակի մէջ։ Ղեկավար այրերից  քանի մը քայլ այն կողմ արդեն ոչ թէ մարդկանց խումբ  կանգնած էր, այլ հազարաւոր մարդիկ, որոնք կը դժգոհէին Սեւանա լիճի վիճակէն, Մեծամորի ԱԷԿ-ի ու «Նաիրիտ» քիմիական գործարանի բնապահպանական վտանգէն ու օդի աղտոտուածութիւնէն։

Այնպէս  տպաւորութիւն էր, թէ մարդիկ իրենց մտահոգութիւնն կը յայտնեն մաքուր օդի ու առողջ սննունդի վերաբերեալ, բայց հանկարծ «Արցախի Հայաստանի պատմական տարածքն է» գրութեամբ պաստառ յայտնուեցաւ։ Յաջորդ օր նման պաստառներու թիւն աւելցաւ։ Իշխանութինը այդ կարող էր հանդուրժել, բայց հրապարակին մէջ հաւաքուող մարդկանց թիիը սկսեցաւ աւելի  շատնալ։

80-ականներու նոթատետրի մէջ մնացած նշումներէն. «Փետրուարի 22-ն է։ Արդեն կը խօսին հարիւր հազարի մասին։ Բնապահպանութեան մասին գրեթէ չեն խօսիր (հրապարակի մէջ աւելի շատ մարդ կար միայն 1963-ին, երբ Տիգրան Պետրոսեանը կը պայքարէր շախմատի աշխարհի չեմպիոնի կոչման համար ու նուաճեց այդ կոչումը)։

1988-ին ո՞վ կը ոգեւորէր մարդկանց։ Նոյն նոթատետրէն․ «Իգոր Մուրատեան` տնտեսագետ, Սիլվա Կապուտիկեան` բանաստեղծ, Զորի Պալաեան` լրագրող։ Յետագային միացան գիտնական Ռաֆայել Ղազարեանն ու դերասան Սոս Սարգսեանը։  Արդեօ՞ք պէտք է խօսիլ շարժման առաջնորդներու մասնագիտական մակարդակի ու հասարակութեան շրջանին մէջ անոնց բարձր հեղինակութեան մասին: Պէտք է արդեօ՞ք մեկնաբանել՝ որքան կը տարբերոի 2018 թուականի հաւաքներու առաջնորդներու մտաւոր բարձունքներէն։

Իր խօսքն ըսելէ հետք հրապարակը պահանջեց, որ խօսափողի մոտ դուրս գան Հայաստանի, ապա նաեւ ամբողջ ԽՍՀՄ–ի ղեկավարները։ Անոնք խելոք  եկան։ Սկիզբը Տեմիրճեանը,ետքը` անոր փոխարինած Սուրեն Հարութունեանը, իսկ ետքը` ԽՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբիւրոյի անդամ Վլատիմիր Դոլգիխը։ Տեմիրճեանն ազնիւ էր եւ խօստովանեցաւ` իմ ուժերէն վեր է։ Հարութունեանը ելոյթ ունեցաւ «ո՛չ այս կողմ, ո՛չ այն կողմ» ժանրին։ Դոլգիխը սկսեցաւ խօսիլ Գորբաչովի հորինած «նոր մտածողութեան» մասին, բայց անոր նոյնիսկ չի ցանկացան լսել։ Սիլվա Կապուտիկեանը ստիպուած եղաւ միջամտել եւ խնդրել, որ յարգանք դրսեւորեն Մոսկուայէն եկած մարդու նկատմամբ։

Երեւանեան ցոյցերը խաղաղ կընթանային, բայց վախեցնող թափ էին հավաքում։ «Ղարաբաղ» կոմիտէի անդամ Ռաֆայել Ղազարեանի յուշերէն․ «Գիտեք` ամբողջ ժողովուրդը ոտքի կանգնած է։ Կարելի չէ ըսել, որ մենք իրենց ոտքի հանած ենք, ժողովուրդն է մեզի հանել։ Մենք պարզապէս ալիքի վրայ յայտնուած էինք։ Մարդիկ երեսուն-քառասուն կիլոմետր ճամբայ կուգային հանրահաւաքին մասնակցելու համար, իսկ հրապարակի մէջ կը հաւաքուէին հարիւրհազարաւոր մարդիկ, այդ անհաւանական  բան է։ Մէկ անգամ օպերայի թատրոնի մոտ հաւաքուածներու թիւը  քանի մը հարիւր հազարի հասած էր»։

Ցուցարարներու խաղաղասիրութեան ու վարքագիծի մասին վկայող ամենաուժեղ փաստարկը․ «Տեսէք, թէ որքան մարդ  հաւաքուած է, բայց ոչ մէկը ծաղիկ չէ տրորած, ասֆալտի վրայ նոյնիսկ ծխախոտի  մնացորդ չիկայ», – կ՛ըսէին երեւանցիները մայրաքաղաքի հիւրերուն։ Սիգարետի հարցով վստահ չեմ, բայց ծաղիկներու առումով ամբողջովին ճիշտ է։

Աշոտ Մանուչարեանն ուսուցիչ էր, որը յետագային դառձար «Արցախ» կոմիտէի անդամ։ Ան կ՛ըսէր` օպերայի հրապարակը մագնիսական դաշտ էր, որը բոլորին կը հաւաքէր:

«Մթնոլորտն կը գրաւէր… Երբ կ՛ըսեմ, որ իրավիճակը ֆանտաստիկ էր, նկատի ունիմ, որ նման էր այն վիճակին, որն կառաջանայ Սուրբ Պետրոսի հրապարակին մէջ, երբ Հռոմի պապը քարոզով  կըդիմէ ժողովուրդին, այնտեղ հաւաքուած հաւատացեալներուն եւ Հռոմի պապի քարոզէն ետք  տիրող իրավիճակին: Մեզ մոտ նման էր։ Մերձաւորներու հանդէպ սեր։ Համընդհանուր ջերմութեան մթնոլորտ։ Եթէ մէկը անհանգստանար, ամբողջ հրապարակը կը փորձէր օգնել։ Բժիշկներն կանցնէին մարդկանց միջոցով, կը յայտնուէին ուժեղ տղամարդիկ, որոնք ձեռքերը պատգարակ կը դարձնէին։ Մէկը կը փոխանցէր դեղը, միւսը ջուրը»։

Ջուրը առանձին պատմութիւն է։ Երբ օպերայի հրապարակն արդեն չէր բաւականացներ, եւ ժողովուրդը բնակելի տուներու բակերուն մէջ կը հաւաքուէր, պարաններով շիշեր  կիջեցնէին պատուհաններէն ու պատշգամբներէն։

«Իզվեստիա» թերթի գլխաւոր խմբագիր Լապտեւի հրահանգը Հայաստանի մէջ աշխատող թղթակիցին. «Զերծ մնացեք սեփական գնահատականներէն ու մեկնաբանութիւններէն։ Նիւթերու հանդէպ անկողմնակալ ու ճշգրիտ մոտեցում դրսևորեք, հաշվի առեք հնարավոր հետևանքները: Հանգիստ մնացեք։ Ձեր խնդիրն է փոխանցել մեզ ամեն ինչ, ինչ տեսնում եք։ Մենք հասկանում ենք՝ ձեզ համար ինչ դժվար է, մենք ձեր կողքին ենք»:

«Հաղորդեք այն ամենը, ինչ տեսնում եք»․ սա հիմք դարձավ, որ Մոսկվայի թերթերի լրագրողներին մեղադրեն իրենց երկրի դեմ հետախուզական-քայքայիչ գործունեություն ծավալելու մեջ։ Մոսկվայի թերթերի ու Կենտրոնական հեռուստատեսության գրեթե բոլոր թղթակիցները հետո սրտաբանական օգնության կարիք ունեցան, բայց դա արդեն մանրուք էր։

Read more: https://armeniasputnik.am/columnists/20210220/26514304/kharabakhy-haykakan-hox-e-kam-inchpes-joxovurdy-miavorvec-1988-tvakani-petrvarin.html

Leave a Reply