Անդրանիկ Թորոսի Օզանեան (Փետրուարի 25, 1865, Շապին Գարահիսար, Արեւմտեան Հայաստան — Օգոստոսի 31, 1927, Չիքո, Բյուտ շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ).Ազգային հերոս ,նաեւ յայտնի է որպէս Զօրավար Անդրանիկ, Անդրանիկ Փաշայ, հայ զորահրամանատար, պետական գործիչ, ֆիտայապետ(հայդուկապետ).

Առանձնակի դէր  խաղցեր է Հայ ազատագրական շարժման գործին։ Մասնակցեր է իր հայրենի երկրի բնակավայրերու պաշտպանութեանը։Անդրանիկ Թորոսի Օզանեանը ծնած է 1865 թուականի Փետրուարի 25-ին՝ Արեւմտեան Հայաստանի Շապին Գարահիսար քաղաքին մէջ։ Անդրանիկ հայերէն կը նշանակէ «առաջնեկ»։ Անոր հայրական նախնիները եկած են հարեւան Օզան գիւղէն վաղ 18-րդ դարին եւ բնակութիւն հաստատեր են Շապին Գարահիսարի մէջ թուրքերու հետապնդումներէն խուսափելու համար։Անդրանիկի մայրը մահացեր է, երբ ան մէկ տարեկան էր, անոր խնամեր է իր աւագ քոյրը՝ Նազելին։ Անդրանիկը հաճախեր է տեղի Մուշեղեան դպրոցը 1875-1882 թուականներուն, այնուհետեւ աշխատեր է հոր ատաղձագործութեան խանութի մէջ։ Ան ամուսնացեր է 17 տարեկանին, սակայն կինը մահացեր է մէկ տարի ետք՝ ծնունդ տալով իրենց որդիին, ով նոյնպէս մահացեր է ծնուելէ 1 օր ետք։

Տեղի Մուշեղեան վարժարանն աւարտելէ 1 տարի ետք բանտարկուեր է հայ բնակչութեանը ահաբեկող ժանդարմին ծեծի ենթարկելու համար։ Բանտէն յաջող փախուստ իրականացնելով՝ Անդրանիկը տեղափոխուեր է Կոստանտնուպոլիս, իսկ ետքը ուղեւորուեր է Ղրիմ ու Կովկաս՝ հայկական մարտական ջոկատներուն զէնք հասցնելու համար։

1895 թուականին Հրայր Դժոխքի խումբի կազմին մէջ Անդրանիկն առաջին անգամ կանցնի Սասուն, բայց 1896 թուականին կը մեկնի արտասահման։ 1897 թուականին Վազգեն Տերոեանի խումբի կազմին մէջ Անդրանիկը երկրորդ անգամ կը մտնէ Արեւմտեան Հայաստան, որտեղ կը մնայ մինչեւ 1904 թուականը։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ Անդրանիկը կը մասնակցի յայտնի ֆիտայի Սերոբ Վարդանեանի (Աղբիւր Սերոբ) պարտիզանական ջոկատը եւ կը դառնայ թուրքական ջարդարարներու ու կանոնաւոր բանակային զօրամասերու դէմ պայքար մղող քանի մը պարտիզանական խումբերու ճանաչուած ղեկավարը։ Գլխաւորեր է Սերոբին սպանող Բշարէ Խալիլի սպանութիւնը, 1901 թուականի Առաքելոց վանքի կռիւները։ 1902-1904 թուականներուն Անդրանիկի ջոկատները թուրքերու եւ քիւրտ մուսուլմաններու դէմ մարտեր կը մղէին Սասունի, Տարոնի եւ Վասպուրականի մէջ։ 1905 թուականին Անդրանիկն անցաւ Կովկաս, որտեղ հայկական ազգային շարժման երեւելի գործիչներու հետ կը քննարկէր օսմանեան լուծի դէմ յետագայ պայքարի հարցերը։ Անոնցմէ ետք Անդրանիկը մեկնեց երկարատեւ ճանապարհորդութեան, որու ընթացքին այցելեց Ֆրանսիա, Շուեյցարիա, Պելգիա, Անգլիայ, Բուլկարիա եւ Իրան՝ հանրութեանը տեղեկացնելով Արեւմտահայաստանի հայերու ազգային-ազատագրական պայքարի ու անոր հետ կապուած զէնքի ձեռք բերման անհրաժեշտութեան մասին։ Բուլկարիայի մէջ Անդրանիկը գրեց իր «Մարտական հրահանգները»՝ ընդհանրացնելով պարտիզանական պայքարի փորձը։ Յետագային այդ փորձը լաւ ծառայեց բուլղարացիներուն՝ Առաջին Բալկանեան պատերազմի ժամանակ։ 1912 թուականին Անդրանիկը հայ կամաւորներէն կազմակերպեց վաշտ, որը մտաւ բուլղարական բանակի աշխարհազօրի կազմին մէջ։ Հայ ռազմիկները հերոսութիւն ցուցաբերեցին Միսթանլի, Ուզուն, Մերեֆտէ, Շար-Կիո եւ այլ քաղաքներու համար մղուած մարտերուն։ Անդրանիկը կը մասնակցէր գեներալ Յավեր փաշայի թուրքական կորպուսի ջախջախմանը։ Բուլղարական հրամանատարութիւնը բարձր գնահատեց հայկական վաշտի մասնակցութիւնը Առաջին Բալկանեան պատերազմին։Առաջին Աշխարհամարտը սկսած Անդրանիկը կը շտապէ Կովկաս։ 1914 թուականի Օգոստոսի 12-ին Թիֆլիսի մէջ ան կը հանդիպի Կովկասեան ռազմական շրջանի զօրքերու գերագոյն հրամանատար Միշլաեւսկիին ո կը յայտնէ Թուրքիայի դէմ պատերազմին մասնակցելու պատրաստակամութեան մասին։ Անդրանիկին հանձնարարուեցաւ ձևաւորել եւ գլխաւորել առաջին հայկական կամաւորական գունդը։ Այդ գունդին գլուխ կանգնած՝ Անդրանիկը անհավասար մարտեր կը մղէ թուրքական զօրքերու դէմ ու հեղինակութիւն կը նուաճէ ռուսական ռազմական հրամանատարութեան շրջանին։ գեներալ-լեյտենանտ Չերնոզուբովը, մասնաւորապէս, գրած էր. Ես միշտ հանձինս Անդրանիկի կը տեսնէի ջերմ հայրենասերին, Հայաստանի ազատութեան մարտիկին, որ խորապէս կը սիրէ իր Հայրենիքը։ Ես առանձնակի հաճոյքով միշտ կը կարդայի ռուսերէն թարգմանութեամբ քաղուածքները հայկական թերթերու հոդուածներէն, որտեղ Անդրանիկին յարգանք կը մատուցուէր՝ որպէս ազգային հերոսի, որն իր գլուխը միշտ քաջաբար պահեց Հայաստանի դարաւոր թշնամիի դէմ պայքարին ազգային իդեալները իրագործելու համար։

Միւս, ոչ պակաս յայտնի ռուս զօրավար Յուդենիչը Անդրանիկի մասին ըսաց, որ ան «խենթի պէս քաջ է»։

1915-1916 թուականներուն Կովկասեան ճակատի մարտերուն ցուցաբերած անձնական արիութեան եւ հայկական գունդի յաջողութիւններու համար Սասունցի Անդրանիկը պարգեւատրուեց Գեորգիեւեան 4-րդ աստիճանի մետալով, Գեորգիեւեան 4-րդ եւ 3-րդ աստիճանի խաչերով, Սբ. Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի սուրի եւ Սբ. Վլատիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշաններով։ Գունդը Անդրանիկի գլխաւորութեամբ քաջաբար մասնակցեցաւ Մուղանջուղի (Դիլման) տակ մղուած մարտին՝ 1915 թուականի Ապրիլի 15-18-ին, որտեղ Կովկասը փրկուեցաւ թշնամիի ներխուժումէն։

1918 թուականի Հունուարի 30-ին թուրքական զօրքերը, Մեհմեդ Վեհիպ փաշայի հրամանատարութեամբ, Էրզրումի, Վանի եւ Մերձծովեան ուղղութիւններով անցան մեծամասշտաբ գործողութիւններու. Հունուարի 30-ին անոնք գրաւեցին Երզնկան, Փետրուարի 11-ին՝ Տրապիզոնը, Ապրիլի 14-ին առանց կռիւի մտան Պաթում եւ սկսեցան շարժուիլ դէպի Սուխում։ Ապրիլի 25-ին ինկաւ Կարսը, Մայիսի 15-ին՝ Ալեքսանտրապոլը։ Զօրավար Անդրանիկի արձանը Երեւանի մէջ (քանդակագործ՝ Արա Շիրազ)։ Անդրանիկի գունդը զրկուեր էր մանեւրելու հնարաւորութիւնէն, որովհետեւ վարելով ծանր պաշտպանական մարտեր Էրզրումի ուղղութեամբ, կը ծածկէր 1915 թուականին փրկուած հարիւր հազարաւոր հայ, յոյն ու ասորի գաղթականներու նահանջը, որոնց վրայ ռուսերու նահանջէն ետք եւս սարսափելի վտանգ  կար։ Թուրքիայի կողմէ Կովկասի մեծ մասի զաւթման ու Արեւելեան Հայաստանի մէջ ցեղասպանութեան կրկնութեան վտանգը  անխուսափելի էր։Սակայն 1918 թուականի Մայիսի 16-18-ին Վորոնցովկա աւանի մոտակայքին գեներալ-մայորի կոչման արժանացած Անդրանիկի դիվիզիան անպատմելի ջանքերով զսպեց օսմանեան զօրքերուն եւ անոնց արբանեակներուն։ Ու չնայած թշնամիի որոշ խումբերուն յաջողուեցաւ մինչեւ 20-25 կմ մոտենալ Թիֆլիսին, անոնց հիմնական զանգուածը կանգնացուեց եւ ետ շպրտուեց։ Թշնամիի նախաձեռնութիւնը վերցնելով՝ զօրավարը մարտեր կը մղէ Ղարաքիլիսայի ուղղութեամբ։ 1918 թուականի Մայիսի 25-28-ին ծաւալուած Լոռիի ճակատամարտին, որ մեծապէս ճակատագրական եղաւ ոչ միայն Հայաստանի համար, այլեւ ամբողջ Կովկասի, Անդրանիկը վիժեցրեց Դիլիջանի ուղղութեամբ թուրքական զօրքերու գլխաւոր հարձակումը, որոնք կը ջանային Դիլիջանով դուրս գալ դէպի Պաքու։

Կրած պարտութեան հետեւանքով թուրքական հրամանատարութիւնը ստիպուած եղաւ Լեռնային Լոռիի մարզի մեծ մասը թողնելու հրաման տալ։Անդրանիկի ամուսնութիւնը 1918 թուականի Հունիսի սկիզբը հայկական դիվիզիան մտաւ Նոր-Պայազետ, այնուհետեւ Սելիմի լեռնանցքէն Դարալագիազ-Շարուրով դէպի Նախիջեւան։ Հունիսի 14-ին Անդրանիկը հրաման տուաւ, որու մէջ նշուած էր, թէ իր զօրքերը կենթարկուին կենտրոնական Ռուսական կառավարութեանը, իսկ Նախիջեւանը կը յայտարարուէր Ռուսաստանի անբաժանելի մասը։ Զօրավար Անդրանիկը նաեւ հեռագիր ուղարկեց Կովկասի հարցերով արտակարգ կոմիսար եւ Պաքուի Սովնարկոմի նախագահ Շահումեանին, որուն մէջ պատրաստակամութիւն յայտնեց օգնութիւն ցուցաբերելու Պաքուի վրայ հարձակուող թուրքական զօրքերէն պաշտպանուող Պաքուի կոմսունային։ Դեռեւս 1918 թուականի ամռանը թուրքական զօրքերը բռնագրաւեցին պարսկական տարածքի հիւսիսային մասը՝ դէպի Պաքու առաջխաղացումը ծաւալելու համար հենադաշտ ստեղծելով։ Գրաւելով, մասնաւորապէս, Մակու, Սալմաստ, Թավրիզ, Սերաբ, Արդաբիլ եւ Խոյ իրանական քաղաքները, թուրքերը մտադրուած էին Ալեքսանտրապոլ-Ջուլֆա երկաթգիծի միջոցով նոր զօրքեր անցկացնել Պարսկաստան՝ Պաքուի վրայ հարձակուելու համար։ Բայց Նախիջեւանի մէջ Անդրանիկի ջոկատները կտրեցին երկաթուղային ճանապարհը, իսկ Ջուլֆայի մէջ՝ գրաւեցին թուրքական կայազորը։ Խոյի շրջանին հայկական կազմաւորումները անսպասելի հարուած հասցուցին Հիւսիս-արեւմտեան Իրանին մէջ տեղաբաշխուած թուրքական բանակին, ինչը ստիպեց թուրքերուն՝ կանգնեցնել հարձակումը Պաքուի վրայ եւ Անդրանիկի դէմ ուղարկել նշանակալի ուժեր։ Խոյի մէջ մարտերը տեւեց մի քանի օր։ Թուրքերը կրեցին մեծ կորուստներ, սակայն անընդհատ ժամանող լրացուցիչ ուժերը հայկական դիվիզիայի համար գրաւման վտանգ առաջացուցին։ Այդ պայմաններուն Անդրանիկը ստիպուած եղաւ թողնել Խոյը, եւ, ճեղքելով շրջափակման օղակը, նահանջել Ջուլֆա-Պաքուի շրջանը։ Այնուհետեւ, թիւով գերակշիռ թուրքական զօրքերի ճնշումով՝ զօրավար Անդրանիկը ստիպուած եղավ թողնել Նախիջեւանը ու անցնիլ Լեռնային Զանգեզուր՝ նպատակ ունենալով Արցախի միջոցով ճեղքել-հասնիլ Պաքու եւ փակել նահանջող թուրքական բանակի ճանապարհը։ Անդրանիկը վիթխարի դէր խաղցաւ Զանգեզուրի պաշտպանութեան ժամանակ։ Մարտերու ընթացքին թուրքական զօրքերու մինչեւ 40 տոկոսը ուղղուեցաւ Զանգեզուր՝ Անդրանիկի դէմ։ Երբ նորակազմ կովկասեան հանրապետութիւններու ղեկավարները, դեռեւս 1918 թուականի Հունուարին դիմեցին թուրքական կառավարութեանը՝ պատրաստակամութիւն յայտնելով նստիլ բանակցութիւններու սեղանի շուրջ, ի պատասխան լսեցին, որ Թուրքիային իրենց կարծիքը չի հետաքրքրեր, աննոր կը հուզէ միայն այն, թէ այդ առիթով ինչ կը մտածէ զօրավար Անդրանիկը, ինչը լիովին տրամաբանական էր, քանզի  Անդրանիկի զօրքեր կը մնային թուրքերու կողմէ Կովկասի գրաւման հիմնական խոչընդոտը։ Բախուելով Անտանտի դաշնակիցներու, Հայաստանի հանրապետութեան որոշ ղեկավարներու և բոլշեւիկներու դաւաճանութեանը, զօրավարը ստիպուած եղաւ հեռանալ արտասահման։ Ճանապարհին, երբ ան կանցնէր Թիֆլիսով, ըսաւ.

Ես իմ կեանքի ընթացքին երբեք չեմ ձգտած անձնական երջանկութեան ու բարօրութեան։ Ես միշտ ձգտեր եմ միայն մէկ բանի եւ պայքարած եմ միայն ՝ իմ հարազատ ժողովուրդի ազատութեան եւ բարեկեցութեան համար։ Ես չեմ փնտրեր իմ վաստակի գնահատականը ու կը ցանկանամ միայն այն, որ երջանիկ ըլլայ այն ժողովուրդը, ովքերու համար ես ծառայած եմ ամբողջ կեանքս։

Այդ ծառայութիւնն Անդրանիկը շարունակեց նաեւ տարագրութեան մէջ։

1919 թուականի Պողոս Նուպար փաշայի հրաւերով ժամանում Փարիզ,1919 Հայ ազգային պատուիրակութեան կազմին ժամանում Նիու-Յորք ,ապա այցելել Պոստոն։ Զբաղուել Արեւմտեան Հայաստանի եւ արեւմտահայութեան գործերով։

1919 թուականի Դեկտեմբերին «Ուաշինգտոն Փոստ» ամերիկեան թերթը գրած էր.

«Զօրավար Անդրանիկը կանգնած է հայկական հերոսականութեան գագաթին։ Հայերն ամենուր անոր ցնծութեամբ կը դիմաւորեն։ Անոնք մեծ ուշադրութեամբ ու հիացմունքով  կունկնդրեն անոր իւրաքանչիւր խօսքը։ Իսկ ան՝ այդ զինուորը, որը ցարական Ռուսաստանի կործանումէն ետք անհավասար մարտեր կը վարէր թուրքական բանակի դէմ, ունի ըսելիք։ Այժմ անոր խօսքերը նոյնքան հատու են, որքան՝ անոր սուրը»։

1921 թուականին՝ Զօրավար Անդրանիկը ցանկացաւ մտնել Կիլիկիա, այնտեղի հայերու ինքնապաշտպանութիւնը իր վրայ վերցնելու,եւ Քեմալական Թուրքիայի դէմ պայքարելու համար։ Սակայն՝ Ֆրանսիայի կառավարութիւնը արգիլեց Զօրավարի մուտքը Կիլիկիա։

1922 թուականին մշտական բնակութիւն հաստատեց Ֆրեզնոյի մէջ։

Անդրանիկը մահացաւ 1927 թուականի Օգոստոսի 30/31-ին, Չիքո (Սակրամենտոյի մոտ) քաղաքի Ռիչարդսոն Սփրինգս հանքային ջուրերու առողջարանային համալիրին մէջ՝ սրտի կաթուածի պատճառով (ԱՄՆ) եւ Սեպտեմբերին թաղուեցաւ Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատանը։ 1928 թուականի Հունուարին անոր աճիւնը փոխադրուեցաւ Փարիզ եւ վերաթաղուեցաւ Պեր-Լաշեզ գերեզմանոցին մէջ, իսկ տարիներ ետք (2000) այն տեղափոխուեցաւ Հայրենիք՝ Երեւանի Եռաբլուր պանթէոն։

Երբ մէկ անգամ Անդրանիկին հարցուցին, թէ որոնք  եղեր են իր կեանքի ամենատխուր պահերը, ան պատասխաներ է, որ առաջինը զաւակի մահուան լուրը լսելն էր, երկրորդը՝ Գեւորգ Չաուշի։