Եթէ նախկին ժամանակ քիւրտերու հետ  վատ արկած պատահեր, անոնք կ՛ըսէին, որ «մենք արժանացած ենք հողի տակ գտնուողնեու անեծքին»: Ուրեմն ո՞վքեր էին այդ հողի տակ գտնուողները…

Ա՞րդեօք անոնք այն հայերն ու ասորիներն են, որոնց կանանց, դուստրերուն, եղբայրներուն ու քոյրերուն, ունեցուածքները, հողերն ու տուները բռնագրաւուած էին եւ իրենց նետած անհատակ հորեր, այրած ու կոտործ էին:

Վարթոյի երկրաշարժի յուշերէն մէկը հրապարակի աւիրուած մզկիթի պատմութիւնն է: Երկրաշարժի ընթացքին հաւատացեալները զոհուեցան, իսկ իմամը փրկուեցաւ։ Այդ տարածքին մէջ երկար ժամանակ դեռ կը հնչէր իմամի զառանցանքը․  «Հողի տակ գտնուողներու անեծքը տեղ հասաւ, հողի տակ գտնուողներու անեծքը տեղ հասաւ․․․»: 

Քանզի մարդիկ այդ մզկիթը կառուցեր էին իրենց ձեռքով քանդած եկեղեցւոյ քարերով:

Անեծքներով հունցուած այս աշխարհագրութեան մէջ վրեժը ցաւօք սրտի  ցաւօտ է:

Քոչուորութեամբ ու ջարդէն ետք առաջացած դատարկութիւնը ա՞րդեօք Արեւելեան Անատոլիայի մէջ (Արեւմտեան Հայաստան) քրտերու համար տարածւելն ու  շատնալը պետութիւն հիմնելու բաւարար հիմք էր: Բոլորին յայտնի է, որ Քիւրտիստանի համար ընտրուած որոշ տարածքներ հայկական հողեր են, որտեղ ապրած են հայեր եւ իշխած են հայկական թագաւորութիւններ ու իշխանութիւններ:

Քիւրտիստանը հիմնադրելու պահանջը ցոյց կուտայ, որ անոնք դեռ չեն զղջար 1915-ին կատարուած հանցագործութիւններու համար: Միութիւն եւ առաջադիմութիւն  İttihat ve Terakki կուսակցութեան  հետ անհամեմատ դաժանութիւնն ու գործելակերպը առանձին հոդուածի  նիւթէ:

Հայ մետիա

Hakk Dostu

10 000 հայ սպանուեցաւ, ողջ-ողջ նետուեցաւ այս անհատակ փոսը: Եվւ ոչ միայն տղամարդիկ կամ երիտասարդներ, այլեւ կանայք, երիտասարդներ եւ նոյնիսկ երեխաներ ու նորածինները եղան ցեղասպանութեան զոհերը:

Գիուլլու Աղայի որդի՝ Մուստաֆայի պատմածի համաձայն, 10 000 մարդէն միակ կենդանի մնացածը հայ գեղեցիկ աղջիկն էր, իր հայրը ՝ Գիուլլու Աղան, պահած էր իր համար: Բայց աղջիկը, չի կարողանալով համակերպուիլ անցանկալի հարաբերութեան հետ, ճանապարհին նետուած է դէպի ջրուեժ՝ ինքնասպանութիւն գործելու: Մուստաֆան փրկած է աղջկան   ու հարցուցած է . «Ի՞նչու կուզես ինքնասպան ըլլալ»: Աղջիկը պատասխաներ է․«Իմ բոլոր սիրելիները, ընտանիքս եւ հարազատներս այդ փոսի մէջ կը գտնուին, ես ալ կուզեմ այնտեղ մեռնիլ»: Իրականութեան ան մահացաւ տուբերկուլիոզէն՝ երեք տարի ետք:

2015-ի Ապրիլի 24-ին ես տեղւոյն ուսումնասիրեցի ու  իմ տպաւորութիւնները կիսեցի  հոդուածով:

Ալի Հայտար Քանլը

Հիշեցնենք, որ 1917թ. Դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմէ ընդունուած «Թուրքահայաստանի մասին» (Արեւմտեան Հայաստան) Դեկրետով ճանաչուած է Թուրքահայաստանի (Արեւմտեան Հայաստան) հայութեան ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչեւ լիակատար անկախութիւն:

1920թ. Հունվարի 19-ին` Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տերութիւններու Գերագոյն Խորհուրդի կողմէ դե ֆակտո (de facto), իսկ 1920թ. Մայիսի 11-ին՝ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի ժամանակ դե յուրէ (de jure) ճանաչուեց որպէս անկախ եւ ինքնիշխան պետութիւն: 1920թ.Նոյեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Վուտրոյ Ուիլսոնի Իրավարար վճիռով որոշուեցաւ հայ-թուրքական սահմանը:

Հարկ է նշել, որ Արեւմտեան Հայաստան Պետութիւնը ՄԱԿ-ի կողմէ չէ ճանաչուած՝ Թուրքիայի կողմէ բռնազաւթուած ըլլալու պատճառով:

Յիշեցնենք, որ 1894-1923թթ. Արեւմտեան Հայաստանի գրաւուած տարածքներուն մէջ թուրքական երեք կառավարութիւններու կողմէ բնիկ հայ ժողովուրդը ենթարկուեր է Ցեղասպանութեան:

Leave a Reply