https://iravunk.com/timthumb.php?src=disc/05-05-21/4ad4697212204bab47f326dcaddbe105.jpg&w=780

ԱՐՑԱԽ – 44-օրեայ պատերազմը, բացի ֆիզիկական կորուստներէն,  առողջական, հոգեբանական  լուրջ տրավմատիկ դրսեւորումներու հանգեցուց։ Առաւել ծանր վիճակի մէջ կը գտնուին պատերազմի արհաւիրքները տեսած արցախցիները, զինուորները, ինչպէս նաեւ անոնց հարազատները, որոնք ծանր ապրումներ ունեցած են: Հոգեբանական եւ հոգեկան ի՞նչ խնդիրներու առաջ կանգնեցուցած է պատերազմը` այդ ողջ արհաւիրքը վերապրած արցախցի մեր հայրենակիցներուն, «Իրաւունքը» փորձեր է հետաքրքրուիլ Արցախի հանրապետութեան Առողջապահութեան նախարարութեանը կից դատահոգեբուժական յանձնաժողովի նախագահ Յակոբ Յակոբեանէն ետք, ով անդրադառնալով պատերազմեան եւ հետպատերազմեան սթրեսին նախ նկատեց.

-Առհասարակ պատերազմի արհաւիրքը` մարդու առաջին օրգան համակարգերէն մէկը, որը ընկալում է եւ տուժում է` այդ մարդու հոգեկան` կենտրոնական նիարդային համակարգի ֆունկցիան է: Պատերազմական գործողութիւններու սկիզբէն մենք ունեցանք սուր-սթրեսային խանգարումներ: Այնուհետեւ պատերազմի ընթացքին մարդու հոգեկան վիճակը կարծես թէ ինչ-որ տեղ կը հարմարուի պատերազմական գործողութիւններուն, սակայն մեք այդ ժամանակ կունենանք սուր խանգարումներ:

-Հնարաւո՞ր է հետտրավմատիկ սթրեսը հանգեցնէ հոգեկան խանգարումներու:

-Հոգեկան խանգարումները աւելի ուշ կը յայտնուի, որոնք այո, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումներու հեռաւոր հետեւանքներն են: Ցաւօք սրտի, Արցախի բնակչութիւնը եւ ընդհանրապէս հայ ժողովուրդը անընդհատ կը գտնուի  սթրեսային խանգարումներու մէջ: Եւ մենք` սկսած 2000 թուականներէն, կառնչուէինք դեռեւս 90-ականներու պատերազմի ժամանակ ի յայտ եկած հոգեկան խանգարումներու հետ: Անոնք թէ տրվամատիկ թէ ռեակտիւ բնոյթի էին: Մենք դեռեւս կառնչուենք 2020 թուականի Սեպտեմբերեան պատերազմի հոգեկան խանգարումներու հետեւանքներու հետ:  Այսօր մենք հոգեկան խանգարումներու աճ չենք ունենար, որովհետեւ դեռեւս թարմ է ցաւը, մենք կունենանք հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումներու ձեւեր, իսկ մի քանի տարի ետք մեր ունեցածին կաւելնան նաեւ այս պատերազմի հետեւանքները:

-Այսինքն, հնարաւոր է, որ այս պահին հետտրավամիտիկ սթրեսը առաջին հերթին լուրջ խնդիրներու առաջ չի դնէ, եւ գլուխ բարձրացնէ միայն մի քանի տարի ա՞նց:

-Այ՛ո, հոգեկան ախտահարման սիմպտոմատիկան, որով արդեն պէտք է հոգեբուժները զբաղուին` կունենանք որոշ ժամանակ ետք: Եւ այդ է պատճառը, որ ներկայիս հոգեբանները եւ հոգեթերապեվտները պէտք է շատ ինտենսիվ աշխատանք կատարեն, որպէսզի հետտրավամիտիկ սթրեսային խանգարումները չի վերածուին հոգեբուժական հիւանդութիւններու:

-Այսօր, մեր արցախցիներու հետ արդեօք կաշխատինն հոգեբաններ, որպէսզի հնարաւորինս Ձեր ըսած խնդիրները չեզոքացուին:

– Այ՛ո, քանի որ Արցախի մէջ 90-ականներու պատերազմական վերքերը դեռեւս թարմ էին, այդ իսկ պատճառով Արցախի մէջ հոգեբանական ծառայութիւնները աւելի լավ էր կայացած, քան ՀՀ-ի մէջ: Այլ խնդիր է, որ մենք ունինք խնդիր աշխատելու այն զինուորականներու հետ, ովքեր անցած են ողջ պատերազմի միջով: Ի հարկէ, ՀՀ-ի մէջ ունինք վերականգնողական հոգեբանական կենտրոն, որը բաւականին դրական ազդեցութիւն կունենայ, ցանկալի կըլլար, որպէսզի նման կառոյց  մը ըլլար Արցախի մէջ, որպէսզի Արցախի զինծառայողներու հետ նոյնպէս աշխատէին:

-Պարոն Յակոբեան, իսկ Արցաի մէջ հոգեկան հիւանդութիւն ունեցողներու յատուկ վիճակագրութիւն ունի՞ք:

-Թուային առումով կը դժուարանամ ըսել, բայց կը կարծեմ այն չի տարբերուիր Հայաստանի վիճակագրութիւնէն, միգուցէ քիչ մը աւելի քիչ: Որովհետեւ արցախցին ինքը ապրելով միշտ աւելի սրուած վիճակի մէջ` անոր հոգեկան վիճակը աւելի հարմարացուած է ամուր է: Գուցէ այդ է պատճառը, որ Արցախի մէջ չունինք հոգեկան հիւանդութիւններու բարձր մակարդակ: Բայց միեւնոյն ժամանակ այնքանն ալ, որքան ունինք անհանգստացնող է:

Զրոյցը` ԻԼՈՆԱ ԱԶԱՐԵԱՆԻ

http://www.western-armenia.eu/WANC/Arevmdian-Hayastan/Nerkin-pajin/Artsakh/Traite-de-Psychologie-des-Combattants-d’Artsakh.pdf