Կը ներկայացնենք Թուրքիայի Մարդու իրաւունքներու ասոցիացիայի (İHD) փոխնախագահ, Կոստանտնուպոլիսի մասնաճիւղի նախկին ղեկավար, փաստաբան Էրեն Քեսքինի՝ հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան վերաբերեալ գրառումը․

«Որպէս Մարդու իրաւունքներու ասոցիացիա՝ 2005 թուականէն ի վեր մենք կը նշենք 1915 թուականի ցեղասպանութեան յիշատակը: Մինչ այժմ շատ միջոցառումներ անցկացուցած ենք, եւ մինչեւ երկու տարի առաջ այդ գործողութիւնները արգիլուած չէին: 2019 թուականին փողոցը կազմակերպուած ցեղասպանութեան յիշատակման միջոցառումը արգիլուեցաւ, որու ընթացքին մեր պաստառներն առգրաւուեցան, իսկ մեր երեք ընկերները բերման ենթարկուեցան: Սկսած հետաքննութեան ընթացքին դատախազը որոշեց քրեական հետապնդում չիրականացնել՝ պատճառաբանելով, որ պատմական իրադարձութիւններու վերաբերեալ տարբեր կարծիքներ կարող են առաջանալ, որը միտքի ազատութեան շրջանակներուն է:

Սակայն այս տարի, երբ ԱՄՆ նախագահ Պայտենը օգտագործեց «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը, խառնաշփոթ առաջացաւ: 2005 թուականէն ի վեր ցեղասպանութիւնը յիշատակող Մարդու իրաւունքներու ասոցիացիան յայտնուեր է ՆԳ նախարարի թիրախին»:

Ինձ տեղեկացուցած են Հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան մասին ոչ թէ քաղաքական պատճառով, այլ  ընտանեկան իրադարձութեան պատճառով: Պապս փաստաբան էր, փոխմարզպետ եւ իր շրջապատին յայտնի՝ որպէս ժողովրդավար: Հորեղբայրս ՝ հորս երկվորեակ եղբայրը, որոշած է երկրորդ անգամ ամուսնանալ: Երբ ան պապիկիս ըսած է այդ մասին, ան պայման  դրած է ամուսնութեան համար: Հարսիս՝ Ժոզեֆինայի անունը պէտք է դառնար Հուլիա եւ պէտք է ընդունի իսլամը: Հարսս ընդունեց այդ պայմանները:

Հորեղբորս կինը՝ Ժոզեֆինան եւ անոր ընտանիքը իմ երբեւէ ճանաչած լաւագոյն եւ կենսուրախ մարդիկն էին: Բոլորս միասին կինոթատրոն կերթայինք: Ժոզեֆինա հարսիս եղբոր որդիները ՝ Ալեքսը եւ Արթուրը, մեզ կը սորուեցնէին Զատի Սունգուրի խաղերը (աճպարարութիւն):

Երբ այս ամուսնութիւնը տեղի ունեցաւ, ես հարցուցի մայրիկիս. «Մենք հարսին Հուլի՞ա պետք է դիմենք»: Մայրս յայտարարեց, որ պապիկիս արածը շատ ամոթալի է եւ ըսաւ. «Միշտ հարսիդ Ժոզեֆինա մորաքոյր անուանիր»: Այս պատասխանը յետագային օգտակար եղաւ իմ պայքարին:

Երբ 16-17 տարեկան էի,  որոշ բաներ սկսեցի սորուիլ Հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան մասին: Օր մը հարցուցի հարսիս. «Ձեր ընտանիքն ալ  տուժած է»: Ան պատասխանեց ինձ. «Կը խնդրեմ այս մասին ոչ մէկ տեղ մի խօսիր: Այս վտանգաւոր հարց  է»։ Ետքը աւելացուց, որ իր ընտանիքը նոյնպէս տուժած է ցեղասպանութիւնէն, բայց պէտք չէ  այդ մասին խօսիմ: 

 Այդ օրն էր, որ ինձի համար պարզ դարձաւ հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան իրողութիւնը: Այնքան ցաւալի է, երբ մարդ կը վախնայ արտայայտել սեփական ցաւը:

Հորեղբայրս մահացաւ վաղ տարիքին եւ իր առաջին ամուսնութիւնէն մնացած երկու որդիներուն հարսս դաստիարակեց իր սեփական երեխաներուն պէս, որդեգրեց անոնց եւ  եւ փոխանցեց իր ժառանգութիւնը: Հորեղբորս կինը շատ հիւանդ էր՝ արդեն մահուան մահիճին: Օր մը գացած էի նրան տեսնելու: Անոր սենեակին մէջ տեսայ, թէ ինչպէս  զարմիկը միտքերով կը կիսուի եկեղեցւոյ հրաւիրած քահանայի հետ: Հարսս արտասվում էր, քահանան՝ նոյնպէս։ Հարսս կուզէր ինչ-որ բան հասկացնել, կը դժուարանար խօսելու: Բայց կարծես ան այդ օրը իր սեփական հուղարկաւորութիւնն կը կատարէր: Միգուցէ ըստ իր որոշումին՝ ան քահանային  կ՛ըսէր. «Ես երբեք չեմ հրաժարուիր»:

Իմ վրայ շատ ազդեց այդ տեսարանը:

Կը կարծեմ, որ երկուքի միջեւ զրոյցը բաւական կարեւոր էր ` այսօր հասկնալու համար այն քաղաքական իրողութիւնները, որոնց մասին մենք խօսեցանք:  Կարճ ժամանակ անց հարսս կեանքէն հեռացաւ: Անոր թաղեցին մուսուլմանական կարգով: Բայց ես համոզուած եմ, որ ան կը ցանկանար, որ իր հուղարկաւորութիւնը ըլլար այնպէս, ինչպէս կը  խօսէր քահանայի հետ այն օրը: Իսկ միգուցէ հարսս ըմբոստացած էր այն անկողնիի դէմ, որտեղ քնած էր, եւ միգուցէ քահանային ըսած էր, որ մէկ անգամ եւս  կը հերքէ իրեն պարտադրուած ինքնութիւնը․․․

Ես հարսիս թաղմանը ներկայ չէի: Այդ օրը եկեղեցի գացի: Եւ յարգեցի անոր յիշատակը այնպէս, ինչպէս կը կարծեմ, որ ան կը ցանկանար: Ես դեռ կը շարունակեմ յիշել:

Հիմայ հարց  կուտամ: Հարսս մենակ չէր,  ան  հայ մըն էր, որը ստիպուած եղած է ենթարկուիլ իշխանութեանը: Կարող ենք միայն մեծ ցա՞ւ համարել այն ամենը, ինչ ապրեցաւ ու ինչէն այդքան տանջուեցաւ իմ հարսը, թէ՞ այդ ցեղասպանութեան շարունակութիւնն է:

Էրեն Քեսկին