Միքայել Յալանուզեան
evn report treatyofmoscow

Թանկագին Վլատիմիր Իլյիչ,

Մեր ներկայացուցիչ Բեհբութ Շախթախտինսկիի հետ Մոսկուա կուգայ թուրքական պատուիրակութիւնը։ Ես այստեղ բաւականին հանգամանալից խօսած եմ թուրքական պատուիրակութեան հետ։ Որեւէ կասկած չունիմ, որ անկեղծ անգորացիները կը ցանկանան իրենց ճակատագիրը մեզի հետ կապել՝ ընդդէմ Անգլիայի։ Անոնց համար ամենազգայունը հայկական հարցն է, եւ անոնք առաւելագոյն ջանք գործադրեցին այն իրենց օգտին լուծելու համար։ Ես խօսք բացի Պաթումի եւ Ախալցխայի մասին, սակայն անոնք ըսիին. «Հայկական հարցը կենաց եւ մահու խնդիր է։ Եթէ այս հարցին մենք զիջենք, մասսաները մեր հետևից չեն գա։ Մինչդեռ, այս հարցը ի օգուտ մեզ լուծելու պարագային մենք զօրաւոր կըլլանք»։

1921 թ. Փետրուարի կէսին Ատրպէյջանի հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը Լենինին այսպէս կը ներկայացնէր քեմալականներու դիրքորոշումն Անտրկովկասի սահմաններու հարցով։ Թուրքիայի պաշտօնական պատուիրակութիւնը շտապում էր Մոսկուա՝ Ռուս-թուրքական երկրորդ խորհրդաժողովին մասնակցելու, որտեղ պիտի ստորագրուէր Թուրքիայի եւ Խորհրդային Ռուսաստանի բարեկամութեան եւ եղբայրութեան պայմանագիրը։

Մոսկուայի պայմանագիրը, որը կը կարգաւորէր երկու դաշնակից պետութիւններու սահմանային հարցերը, բախտորոշ նշանակութիւն  կունենայ Հայաստանի համար։ Ռուս-թուրքական համաժողովը, ինչպէս 1918-1920 թթ.  Շարք մը իրադարձութիւններ, պարուրուած է բազում առասպելներու թանձր շղարշով, իրական ու կեղծ տեղեկութիւններով։

Մոսկուայի պայմանագիրի վիճահարոյց դրուագներուն խորհրդային պատմագրութիւնը գրեթէ չէր անդրադառնար. Քեմալի հետ բոլշեւիկներու համագործակցութիւնը չէր կարելի քննադատել եւ կասկածի տակ դնել։ Միայն ԽՍՀՄ մայրամուտին մամուլին յայտնուեցան հոդուածներ, արխիվային փաստաթուղթեր, վկայութիւններ, որոնք սկսեցան աստիճանաբար լոյս սփռել 1920-ականներու սկիզբի աշխարհաքաղաքական հարցերու վրայ։

1921 թ. Մարտի 16-ի պայմանագիրի նախապատմութիւնը սկսած է 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմէն, որոշ առումով՝  աւելի վաղ, ընդհուպ մինչեւ Թուրքիայի «Ազգային ուխտի» ընդունումը, Ատրպէյջանի խորհրդայնացումը եւ այլ հարակից իրադարձութիւններ։

Ինչպէս յայտնի է, 1920 թուականի Սեպտեմբեր-Նոյեմբերի թուրք-հայկական պատերազմին Հայաստանի Հանրապետութիւնը ծանր պարտութիւն կը կրէ։ Ալեքսանտրապոլի մէջ ընթացող բանակցութիւններն կաւարտուին Դեկտեմբերի 3-ի գրեթէ կապիտուլիացիոն պայմանագիրով։ Մի քանի ամիս ետք Մոսկուայի մէջ ստորագրուած ռուս-թուրքական պայմանագիրի մէջ ամփոփուած էին  թուրք-հայկական պատերազմի արդիւնքները։

Ալեքսանտրապոլի մէջ ստորագրուած պայմանագիրով Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը հրաժարուէր Սեւրի պայմանագիրէն, պարտաւորուած էր Եւրոպայէն ետ կանչել իր բոլոր կոմիտեները, Հայաստանէն հեռացնել Դաշնակից երկիրներու բոլոր պաշտօնական ներկայացուցիչներուն։ Հայաստանը կարող էր ունենալ ընդամենը 1500 զինուոր եւ համապատասխան թիւով սպա։ Հայաստանի վրայ յարձակման պարագային Թուրքիան կը պարտաւորուէր պաշտպանել, եթէ հայկական կառավարութիւնը նման խնդրանքով դիմեր թուրքական կողմին։

Հայաստանի եւ Թուրքիայի սահմաններուն կը վերաբերէին պայմանագիրի 2-րդ եւ 13-րդ յոդուածները։ Կարսի նահանգը եւ Սուրմալուն, որոնք գրաւած էր թուրքական բանակը, կը համարուէր վիճելի տարածքներ։ Երեք տարուայ ընթացքին Հայաստանի կառավարութիւնը կարող էր այդ շրջաններուն մէջ հանրաքուէ անցկացնել։ Սակայն բոլորին պարզ էր, որ նախ՝ պարտուած Հայաստանը հանրաքուէ անցկացնել չէր կարող, երկրորդ՝ եթէ նոյնիսկ կարողանար, ապա թուրքական բնակչութիւնը, որը 1918-1920 թթ. գրեթէ ամբողջութեամբ դուրս  մղած էր հայերուն, կողմ կըլլար վիճելի շրջանը Թուրքիայի կազմին ձգելու։ 13-րդ յոդուածով Շարուրը եւ Նախիջեւանը Թուրքիայի հովանաւորութեամբ ինքնավարութիւն կը ստանային։ Ինչպէս կը տեսնենք՝ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրով Հայաստանի Հանրապետութիւնը փաստացի կը կորսնցնէր Կարսի մարզը, Սուրմալուն եւ Նախիջեւանը։

Պայմանագիրն իրաւական ուժ կը ստանար, եթէ մէկ ամսեայ ժամկէտով վավերացուէր երկու երկիրներու խորհրդարաններու կողմէ։ Ո՛չ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը, ո՛չ Հայաստանի խորհրդարանը փաստաթուղթը չեն վավերացնէր։ Աւելին՝ Հայաստանի պատուիրակութիւնը փաստացի չունէր պայմանագիր ստորագրելու լիազորութիւն, որովհետեւ 1920 թ. Դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը վայր էր դրել լիազորութիւնները՝ Երեւանի մէջ իշխանութիւնը յանձնելով պոլշեւիկներուն։

Այսպիսով, Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրը իրաւական ուժ չունէր, ինչը, բնականաբար, կը հասկնային ինչպէս քեմալականները, այնպէս ալ հայ ևեւ ռուս պոլշեւիկները։ Թուրքիայի համար յոյժ կարեւոր էր հնարաւորինս շուտ ամրագրել պատերազմի արդիւնքները, ուստի արդեն 1920 թ. Դեկտեմբերին թուրքական կողմը կը դիմէ խորհրդային կառավարութեանը՝ ռուս-թուրքական համաժողով հրաւիրելու առաջարկով։

Բացի այդ, կարիք կար նաեւ կարգաւորելու քեմալական Թուրքիայի եւ Խորհրդային Ռուսաստանի յարաբերութիւնները, որոնք զգալիօրէն լարուած էին։ 1920 թ. Նոյեմբերին, երբ թուրքական զօրքերը  կը մտնեն Կարս եւ Ալեքսանտրապոլ, Խորհրդային Ռուսաստանը կը դադարեցնէ թուրքերուն զէնք, զինամթերք, վառելիք եւ ոսկի մատակարարել, ինչը նաեւ արեւմուտքին ռազմական գործողութիւններ վարող Թուրքիայի համար լուրջ սպառնալիք էր։

«Խորհրդային Ռուսաստանի «հակազդեցութիւնը տեղի ունեցաւ Նոյեմբերի սկիզբը, երբ թուրքերն արդեն գրաւած էին Ալեքսանտրապոլը։ Խորհրդային կառավարութիւնը՝ հանձին Գեւորգի Չիչերինի, նպատակահարմար գտաւ ժամանակաւորապէս դադարեցնել զէնքի առաքումը Թուրքիա»,— գրած է պատմաբան Արարատ Յակոբեանը[1]։

Խորհրդային Ռուսաստանը զէնքի մատակարարումը դադարեցուցած էր նաեւ ուրիշ՝ իր համար շատ աւելի ծանրակշիռ պատճառով. Թուրքիան կը փորձէր երեակի խաղ վարել եւ յարաբերութիւններ հաստատել Արեւմուտքի՝ Ֆրանսիայի եւ Անգլիայի հետ։

1920 թ. Դեկտեմբերի 9-ին ՌԽՖՍՀ կառավարութիւնը նոտա կը հղէ Թուրքիայի կառավարութեանը, որով կը համաձայնէր Մոսկուայի մէջ խորհրդաժողով հրաւիրել։

 «Ռուսական սովետական կառավարութիւնը… գտնում է, որ անհրաժեշտ է նաեւ հայկական եւ ադժտրպէյջանական սովետական կառավարութիւններու ներկայացուցիչներու մասնակցութիւնը, քանի որ այդ պետութիւններու ու Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ ենթակայ են լուծման տարածքային եւ այլ հարցեր»,— հեռագրած էր Չիչերինը[2]։

Յաջորդ օրը Չիչերինը Վրաստանի մէջ Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Շեյնմանին կը հեռագրէ, որ «Անտանտի եւ քեմալականներու հաշտութեան փորձը գլուխ չի գալիս»։ «… Անընդունելի է Պաթումի անցումը թուրքերուն։ Մենք պէտք չէ հեռանանք քեմալականներու հանդէպ բարեկամական քաղաքականութիւն, միաժամանակ նրանց հետ ենք պահելու մեզ համար անցանկալի գործողություններից։ Զէնք եւ ոսկի տալու գործը վերսկսելու հրահանգները տրուած են Սերգոյին։ Քանի որ ոսկին ձեր մոտ է, յանձնեք աստիճանաբար, ղեկավարուելով Սերգոյի [Օրջոնիկիձեի] ցուցումներով»,— հեռագրած էր Չիչերինը[3]։

Հաճախ կը նշուի, թէ Մոսկուայի ռուս-թուրքական խորհրդաժողովի նպատակը Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրի տարածքային դրոյթները վերանայիլն էր։ Այս կարծիքը այնքան ալ չի համապատասխանիր իրականությժեանը, քանի որ, ինչպէս կը տեսնեննք, համաժողով գումարելու առաջարկը քեմալականներն կատարած էին դեռեւս 1920 թ. Նոյեմբերին, երբ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրը ստորագրուած չէր։ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրը վերանայելու ակնկալիք ունէր հայ պոլշեւիկներու մէկ մասը, որոնք, որքան ալ տարուած ըլլային համաշխարհային հեղափոխութեան գաղափարներով, այնուամենայնիվ, հայրենասէր էին եւ կը ցանկանային հնարաւորինս մեղմել աղետալի պայմանագիրի հետեւանքները։ Իշխանութիւնը վերցնելէ ետք հեղկոմը յույս ունէր, որ Թուրքիան աւելի արդար կը վարուի Խորհրդային Հայաստանի հետ. չէ՞ որ քեմալականները նախկին ժամանակ կը պայքարէին «իմպերիալիստներու դաշնակից» Հայաստանի դէմ, իսկ Հայաստանի մէջ արդեն խորհրդային կարգեր հաստատուած էին եւ քեմալականներու հետ «գաղափարական ընդհանրութիւն» կար։

1920 թ. Դեկտեմբերի 10-ին Հայաստանի արտաքին գործերու ժողկոմ Ալեքսանտր Բեկզադեանը նոտա կը հղէ Անգորայի կառավարութեան արտաքին գործերու նախարար Ահմետ Մուխթարին եւ Արեւելեան ռազմաճակատի հրամանատար Քիազիմ Կարապեքիրին։ «Երբ դաշնակցական կուսակցութեան ղեկավարները ձերբակալուեցան ապստամբ ժողովուրդի կողմէ կամ փախուստի դիմեցին Սովետական Հայաստանի սահմաններէն, դաշնակներու կողմէ Ալեքսանտրապոլի մէջ մոռցուած հաշտութեան պատուիրակութիւնը ստորագրեց  պայմանագիր մը, որու պայմանները նոր ապացոյց են, որ դաշնակները ճակատագրական կերպով ոչ մի բան ընդունակ չեն տալու Հայաստանի ժողովրդական մասսաներուն։ …Սովետական իշխանութւնն  կը սպասէ, որ դուք հանդիսաւոր կերպով չեղեալ կը համարեք դաշնակներու ստորագրած հաշտութիւնը, եւ կառաջարկէ շուտով կոնֆերենցիա հրաւիրել՝ հեղափոխական հեղաշրջման նոր պայմաններէն բխող համաձայնութեան գալու համար»,— գրած էր Ալեքսանտր Բեկզադեանը[4]։

Այսպիսով, Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրը վերանայելու ցանկութիւն հիմնականը ունէր հայկական կողմը։

Կարեւոր է դիտարկել Մոսկուայի պայմանագիրը ստորագրելու նախապատրաստական շրջանը։ 1920 թ. վերջը քեմալական Թուրքիան զգալիօրէն բարելաւած էր դիրքերը տարածաշրջանին մէջ։ Հայաստանին յաղթելէ բացի Թուրքիան զգալի յաջողութիւններ  գրանցած էր արեւմտեան ռազմաճակատին, եւ յունական ճնշումը էապէս տկարացած էր։ Օրէ օր հզօրացող քեմալական շարժման հանդէպ կը փոխուէր նաեւ Անտանտի վերաբերմունքը. Անգլիան կը փորձէր թուրքերուն օգտագործել Խորհրդային Ռուսաստանի դէմ պայքարին։ Ստեղծուած իրադրութիւնը խուսանավելու լայն հնարաւորութիւն կուտար Թուրքիային։ Արեւմուտքին ուղղուած Քեմալի ակնարկները լուրջօրէն կանհանգստացնէին պոլշեւիկներուն, որոնք պատրաստ եղած են որոշ զիջումներու՝ Թուրքիային իրենց ազդեցութեան գոտիին պահելու դիմաց։ Եւ այս առումով պատահական չէր Նարիմանովի խորհուրդը Լենինին, որ «եթէ հայկական հարցի պատճառով Մոսկուան վանի անգորացիներուն, ապա անոնք, յուսահատուելով, կը նետուին Անտանտի գիրկը»[5]։

Ռուս-թուրքական խորհրդաժողովի կարեւոր հարցերէն մէկն Պաթումն էր։ Թուրքերը կը ցանկանային տիրանալ Պաթումին, եւ այդ ցանկութիւնն ամրագրուած էր դեռեւս 1920 թ. Հունուարի 28-ին ընդունուած «Ազգային ուխտ»-ին։ Համաձայն ուխտի՝ քեմալականներու նպատակն էր վերականգնել նախքան 1877-1878 թթ. պատերազմը եղած սահմանները, որու մէջ կային նաեւ Կարսն ու Պաթումը։ Պոլշեւիկները, իրենց հերթին,կը ցանկանային խորհրդային կարգեր հաստատել Վրաստանի մէջ, առանց որու անոնց իշխանութիւնն Անտրկովկասի մէջ լիարժէք չէր։ Թուրքիայի ներխուժումը Վրաստան կարող էր խորհրդայնացման լաւ առիթ դառնար, սակայն քեմալականներու ձգտումները կարող էին վտանգավոր լըլլալ Պաթումի համար։ 1920 թ. Դեկտեմբերի 31-ին Ստալինը հեռագրած է Խորհրդային Միութեան ներկայացուցիչ Բուդու Մդիվանիին, որ չի կարելի թոյլ տալ թուրքերու առաջխաղացումը Պաթում. «Առայժմ անոնց վստահիլ չի կարելի։ Անոնք մեծ խորամանկներ են»,— ըսած էր Ստալինը[6]։

Ռուս-թուրքական խորհրդաժողովի ժամկէտը վերջնականապէս կորոշուի 1920 թ. վերջը։ Թուրքիան կը ջանար ամեն գինով դուրս թողնել հայկական հարցը։ Այս ուղղութեամբ առաջին եւ կարեւոր քայլը հայկական պատուիրակութեան մասնակցութիւնը կասեցնելն էր։ 1921 թ. սկզբին թուրքերն  կ՛ըսեն, թէ իրենք չեն վստահիր հեղկոմին ու հայ կոմունիստներուն՝ ընդհանրապէս, եւ պատճառներէն մէկը իշխանութեան կազմին մէջ Դրոյի ներկայութիւնն էր։ 1921 թ. հայկական բանակի հարիւրաւոր սպաներ, այդ թիւին՝ Դրաստամատ Կանայանը աքսորվում են Հայաստանէն։

Պաթումիէն առաւել թուրքերը կը ջանային իրենց ազդեցութեան տակ պահել Նախիջեւանը, որը անոնց համար ունէր ծայրահեղ կարեւոր ռազմավարական նշանակութիւն թէ՛ արեւելքի մէջ Ատրպէյջանի հետ կապ հաստատելու համար, թէ՛ որպէս Հայաստանի նկատմամբ գերիշխող դիրք ունեցող երկրամաս։

Անգամ 1918 թ. վերջը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին պարտութիւնէն եւ Անտրկովկասէն հեռանալէ ետք, Թուրքիան ամեն գինով կը փորձէր պահել ազդեցութիւնը Նախիջեւանի մէջ։ Թուրք սպաներն ու գործակալները ոտքի կը հանէին Նախիջեւանի թաթար ազգաբնակչութեանը, զէնք ու զինամթերք մատակարարում, կազմակերպչական աշխուժ աշխատանք կիրականացնէ։

Պոլշեւիկներու վերադառնալէն ու Զանգեզուրի մէջ հայկական ուժերու հետ առաջին բախումներէն ետք, 1920 թ. Օգոստոսի 10-ի ռուս-հայկական համաձայնագիրով Նախիջեւանը կը յայտարարուի Հայաստանի եւ Ատրպէյջանի միջեւ վիճելի տարածք, որտեղ տեղակայուած են խորհրդային զօրքերը։ Համաձայնագիրով հայկական կողմն իրաւունք ունէր օգտուելու Շարուր-Շահթախտի-Ջուլֆա երկաթգիծէն։ 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմէն եւ Հայաստանի պարտութիւնէն ետք թուրքերն ամեն ջանք կը գործէին, որպէսզի երկաթուղին անցնի իրենց լիակատար վերահսկողութեան տակ։ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրով, ինչպէս նշած ենք, Նախիջեւանը պէտք է  ինքնավար կազմաւորում ըլլար՝ Թուրքիայի հովանաւորութեան ներքոյ։

Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգեր հաստատելէ ետք Ատրպէյջանի հեղկոմի ներկայացուցիչներն ի լուր աշխարհի յայտարարած էին, թէ Նախիջեւանը եւ Զանգեզուրը պէտք է  Հայաստանի կազմին մէջ ըլլան, ինչն առաջացուցած էր հայ պոլշեւիկներու ոգեւորութիւնն ու Թուրքիայի խորը մտահոգութիւնը։ 1920 թ. վերջը, եր կըբ քննարկուէր ռուս-թուրքական խորհրդաժողովի հարցերը, թուրքերն ալ աւելի  կաշխուժացնեն իրենց գործողութիւնները Նախիջեւանի մէջ։ 1921 թ. Հունուարին երկրամասը թուրքական զօրքերու հրամանատար Վեյսալ պեյը երկու անգամ կը փորձէ տապալել խորհրդային իշխանութիւնը, սակայն յաջողութիւն չունենար։

Թուրքամետ գործելակերպ  որդեգրած էր նաեւ Ատրպէյջանի հեղկոմի անդամ Բեհբութ Շախթախտինսկին, որը կը նպաստէր Նախիջեւանի մէջ թուրքամետ տրամադրութիւններ տարածելուն։ 1921 թ. Հունուարին Նախիջեւանի բնակիչներին ան ըսած էր, թէ «Ատրպէյջանը ձեզի ծախեց, եթէ ես ըլլայի Պաքուի մէջ, ապա այդ թոյլ չէի տար… Ես կը հեռանամ… Հիմայ դուք հայացքներդ ուղղեք թուրքերուն։ Անոնք ձեր միակ փրկութիւնն է»։

Այսպիսով, ակնյայտ էր, որ թէ՛ թուրքերը  թէ՛ ատրպէյջանցիներն ամեն ինչ կընէին, որպէսզի Նախիջեւանը չըլլայ Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ։

Թուրքերը, սակայն, չէին սահմանափակուիր միայն Նախիջեւանի մէջ ձեռնարկուող քայլերով. 1920 թ. Դեկտեմբերի վերջը անոնք  կը փակէն Հայաստանէն Նախիջեւան տանող բոլոր խճուղիներն ու երկաթուղին։ Մոտ մէկ ամիս ետք թուրքերու գործողութիւններու մասին մտահոգիչ տեղեկութիւններ կը հաղորդուի Նախիջեւանի արտակարգ կոմիսար Վելիբեկովը։ «Թուրքիան վերջին ժամանակներս սիրախաղ կը կատարէ ինչպէս մեզի, այնպէս ալ Անտանտայի հետ եւ, ինչպէս վերջին փաստերն ցոյց կուտան, թեքուած է Անտանտայի կողմը։ Ան ցանկութիւն ունէր զաւթել սեպաձեւ խրուած Նախիջեւանի շրջանը՝ իրականացնելու համար իր ծրագիրը. բարձրացնել ընդհանուր հակահեղափոխութիւն սկսած Անատոլիայէն, Մակուէն, Նախիջեւանէն, պարսկական Ատրպէյջանէն եւ վերջացրած Խորհրդային Ատրպէյջանով»,— կը զեկուցէր Վելիբեկովը[7]։

Նախիջեւանի հարցով թուրքերու ճնշումը Խորհրդային Ռուսաստանի վրայ կը շարունակուի  անգամ 1921 թ. Փետրուարին, երբ յայտնի էր խորհրդաժողովի ժամկէտը։ Փետրուարի սկիզբը թուրք գործակալներու հրահրումով նոր խռովութիւն կը բռնկուի Ջահրի գիւղին մէջ, որտեղ  կը ձերբակալուին խորհրդային իշխանութեան ներկայացուցիչները։ Զուգահեռաբար թուրքերը կը զինեն Ջուլֆայի տեղական ուժերուն՝ մոտ 800 հոգի, որոնք պէտք է օգնութեան հասնէին Ջահրի, սակայն Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները կարողանում են ճնշել խռովութիւնը։ 1921 թ. Փետրուարի 3-ին Վելիբեկովը կը զեկուցէ, որ թուրքերու վերաբերմունքը խորհրդային իշխանութեան ներկայացուցիչներու հանդէպ «որոշակիօրէն թշնամական է»։ «Անքնք նպատակադրուած են զաւթել Նախիջեւանի շրջանը եւ այդ խնդիրի իրագործման համար կը ձեռնարկեն բոլոր միջոցները։ Նախիջեւանի շրջանին մէջ առանձնապէս իրական մեծ ուժ չունենալով՝ անոնք կը ձգտին օգտագործել տեղական հակահեղափոխական տարրերուն»,— գրած էր Վելիբեկովը[8]։

Հակախորհրդային գործողութիւններու յաջորդ դրուագին թուրքական զօրամասի հրամանատար Վեյսալ պեյն իրեն կը հռչակէ Նախիջեւանի արտակարգ կոմիսար։ Այդ օրերուն Հայաստանի մէջ բռնկուած էր Փետրուարեան ապստամբութիւնը, եւ Վեյսալ պեյը պոլշեւիկներուն կը յայտնէր, թէ հայերը կը պատրաստուին ներխուժել Նախիջեւան, ինչը կանխելու համար ան իր վրայ կը վերցնէ Նախիջեւանի պաշտպանութիւնը։ Թուրքական հրամանատարը կը ցանկանար նաեւ մասնակի զօրակոչ յայտարարած է, ինչը, սակայն, կասեցնում են խորհրդային իշխանութիւնները։

Հայաստանին Նախիջեւանի միացումը բացառելու ուղղութեամբ ակտիւօրէն կաշխատէին նաեւ ատրպէյջանցիները։ Նարիմանովի յայտնի յայտարարութիւնը մարտավարական հնարք էր, եւ ամենայն հաւանականութեամբ, ուղղուած էր նպաստելու Հայաստանի խորհրդայնացմանը։

1921 թ. մարտին Բեհբութ Շախթախտինսկին Ռկ(բ)Կ Կովկասեան բիւրոյին կը յայտնէ, որ Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը Խորհրդային Հայաստանին յանձնելու որոշումը Կարապեքիրի վրայ ծանր տպաւորութիւն  ձգած է։ «Կարապեքիրն անկեղծօրէն ըսաւ, որ Թուրքիայի համար մեծագոյն դժբախտութիւն, իսկ Ռուսաստանին՝ ոչ ձեռնտու կըլլայ, եթէ անոնք չի հասկնան իրար»,— գրած էր Շախթախտինսկին[9]։ Թուրքերու հետ հարաբերութիւնները կարգաւորելու համար Շախթախտինսկին կառաջարկէ Նախիջեւանի շրջանը դարձնել ինքնուրոյն վարչական միաւոր՝ Ռուսաստանի հովանիի ներքոյ։ «Ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող այդ անկիւնը չի կարելի տալ թուրքերուն։ Շրջանի ինքնավար ըլալլը, կարելի է ենթադրել, կը բաւարարի նաեւ թուրքերուն»,— եզրակացնոցած է ան։ Այսպէս, դիւանագիտական ու ռազմական ձեռնարկներով քայլ առ քայլ դուրս կը մղուէր Նախիջեւանը Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ ձգելու գաղափարը։

1921 թ. Փետրուարի սկիզբն Պաքու  ժամանած է թուրքական պատուիրակութիւնը, որու նախագահը Յուսուֆ Քեմալ պեյն էր (Մուստաֆա Քեմալի եղբայրը)։ Պատուիրակութեան անդամներու թիւը պատկառելի էր՝ 45 մարդ, որոնց թվում էին Մոսկուայի մէջ Անգորայի կառավարութեան դեսպան Ալի Ֆուատ փաշան (Ջեբեսոյ), Ռզա Նուրի պեյը։ Փետրուարի 6-ին անոնք Շախթախտինսկիի ուղեկցութեամբ դուրս  կուգան Պաքուէն եւ Փետրուարի 18-ին հասնում Մոսկուա։

Մոսկուայի կոնֆերանսին կը պատրաստուէին նաեւ հայերը։ 1920 թ. Դեկտեմբերին Հայհեղկոմի անդամներ Ասքանազ Մռավեանը եւ Սահակ Տեր-Գաբրիէլեանը Մոսկուայի մէջ կը հանդիպին Լենինին, Տրոցկուն, ապա արտաքին գործերու ժողկոմի տեղակալ Լեւոն Կարախանին։ Սակայն հեղափոխութեան առաջնորդներու խօսքերը հուսադրող չէին։ 1920 թ. Դեկտեմբերի 26-ին Մռավեանը Մոսկույէն կը հաղորդէ Երեւան. «Մոսկուայի դիրքորոշումն այնքան ալ հստակ չէ։ …Մեզ լսելէ ետք Լենինն ըսաւ, որ Անգորայի կառավարութեան սոցիալական էութիւնը կը հասկնայ եւ համակարծիք է, որ անոնք կոմունիզմին դէմ են, սակայն վստահ է, որ թուրք գիւղացիներու շրջանին խմորումներ կան եւ որպէս հիմնաւորում բերաւ Կոնիայի պոլշեւիկեան ապստամբութիւնը։  Անոր կարծիքով Կարմիր բանակի եւ թուրքական զօրամասերու բախումները վատ կը վերջանան։ Մեր հաւաստիացումներուն, թէ դա տեղի չի ունենար, հետեւեց պատասխանը. «Ես այլ կարծիքի եմ»։ Ետքը Լենինն ըսաւ. «Հասկացեք, ընկերներ, Ռուսաստանը ներկայ պահին չուզէր եւ չի կարող պատերազմիլ, յատկապէս՝ Կարսի համար», որը Լենինի կարծիքով թուրքական քաղաք է։ Երբ մենք նշեցինք հայ ժողովուրդի ծանր դրութիւնը, որը հայ աշխատաւորներու աչքին կսասաներ Կոմունիստական կուսակցութեան հեղինակութիւնը, ստացանք հետեւեալ պատասխանը. «Մենք հարկադրուած ենք ժամանակաւորապէս հայ աշխատաւորներու շահերը զոհաբերել համաշխարհային հեղափոխութեան շահերուն։ Էստոնիան, Լատուիան եւ Լիտուան նոյն ճակատագիրին արժանացան։ Հայաստանին մենք հիմայ կարող ենք օգնել նիւթականով եւ սննդամթերքով, ինչպէս նաեւ, Հայաստանի մէջ տեղայակել այնքան զօրք, որպէսզի Անգորան զիջող դառնայ»,— գրած է Մռավեանը[10]։

Չիչերինը հայերուն չընդունիր եւ կուղարկէ Կարախանի մոտ։ Վերջինս կ՛ըսէ, որ Կարսի եւ Նախիջեւանի հարցով հնարաւոր չէ զիջումներ ստանալ եւ «ես նպատակահարմար չեմ համարէր Կարսի հարցը դարձնել Անգորային հետ հարաբերութիւնները խզելու պատճառ»։

Մոսկուայի խորհրդաժողովին ներկայացնելու համար հայկական կողմը տեղեկատուական մեծ փաթեթ կը պատրաստէ, որտեղ ներառուած էին քարտեզներ, տեղեկանքներ, վիճակագրական տուեալներ։ Հայկական պատուիրակութիւնը Մոսկուա կը հասնի 1921 թ. Փետրուարի 18-ին՝ քեմալականներու հետ նոյն գնացքով։ Տեղ հասնելուն պէս թուրքերը կը յայտարարեն, թէ Հայաստանը եւ Ատրպէյջանը պէտք չէ մասնակցին խորհրդաժողովին, քանի որ իրենք անոնց հետ բանակցելու լիազորութիւն չունին։ Ռուսական կողմը կը համաձայնուի։

Կոնֆերանսի օրերուն Թուրքիայի միջազգային դիրքն ա՛լ աւելի ուժեղացած էր. Հունուար-Փետրուարին Զմյուռնիայի մէջ յունական բանակի դէմ յաջողութիւններ արձանագրուած են։ Բացի այդ, Լոնտոնի մէջ գումարուած էր Դաշնակիցներու խորհրդաժողովը, որտեղ Թուրքիայի նկատմամբ վերաբերմունքն այլեւս փոխուած էր։ Լոնտոնի մէջ զգալիոօրէն կը նուազին Սեւրի պայմանագիրի դրոյթները. միացեալ եւ անկախ Հայաստանի պահանջը կը փոխարինուի «ազգային տան» գաղափարով։

«Ակներեւ է, որ Հայաստանն Արեւմուտքի տերութիւններուն պէտք էր պոլշեւիզմի դէմ պայքարելու համար։ Երբ անոնք համոզուեցան, որ Հայաստանը ոչ միայն ի վիճակի չէ պայքարելու պոլշեւիզմի դէմ եւ անգամ սեփական ուժերով ընդունակ չէ պաշտպանելու իր սահմանները խորհրդա-քեմալական ներխուժումէն, գործնականը կորցրին հետաքրքրութիւնը Հայաստանի նկատմամբ»,— գրած է պատմաբան Արարատ Հակոբեանը[11]։

1921 թ. Փետրուարի 23-ին թուրքական պատուիրակութիւնը կը հանդիպի Ազգութիւններու հարցերով ժողկոմ Ստալինին, որն կ՛ըսէ, թէ խորհրդաժողովին հայկական հարցը չի քննարկուիր։ Նոյն հաւաստիացումն կ՛ընէ արտաքին գործերու ժողկոմ Գեւորգի Չիչերինը, ապա՝ անձամբ Լենինը։

Մոսկուայի խորհրդաժողովի օրերուն կը սկսուի Վրաստանի խորհրդայնացումը, որուն զուգահեռ թուրքական զօրքը կը վերցնէ Արտահանը եւ կը մոտենայ Պաթումին։ Մարտի սկիզբը թուրքական ոչ մեծ  ստորաբաժանում կը մտնէ քաղաք, ինչն կառաջացնէ խորհրդային իշխանութիւններու խորը դժգոհութիւնը, եւ Կարմիր բանակը սրընթաց երթով կը հասնի Պաթում։

Մոսկուայի պայմանագիրով Նախիջեւանը Ատրպէյջանի կազմին մէջ ինքնավարութիւն կը ստանայ՝ պայմանով, որ չի կարող յանձնուիլ երրորդ կողմին, այսինքն՝ Հայաստանին։ Պաթում քաղաքն ու նաւահանգիստը  կը մնան Խորհրդային Վրաստանին։ Մոսկուայի պայմանագիրը գրեթէ նոյնութեամբ կը վերահաստատէ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրով նախատեսուած սահմանային փոփոխութիւնները. Հայաստանը շուրջ 20 հազար կմ2 տարածք կը զիջէ Թուրքիային։ Կը փոխուին, սակայն, Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրի այն յոդուածները, որոնք իրաւունք կուտային Թուրքիային միջամտելու Հայաստանի ներքին գործերուն, եւ կը սահմանափակէին զօրքերու թուակազմը, այն, ինչ շատ կանհանգստացնէր ռուսական կողմին։

Այսպիսով, Թուրքիան կը կարողանայ Ռուսաստանի եւ Արեւմուտքի միջեւ ճկուն քաղաքականութիւն վարելով եւ ռազմական ուժի ցուցադրումով բանակցութիւններէն առաւելագոյն արդիւնք քաղել։ Հայկական կողմը բազմաթիւ բողոքներ կը հղէ Կենտրոնական իշխանութիւններուն, սակայն անոնք բոլորը զուր ջանքեր էին. Հայաստանը պարտուած էր պատերազմին, իսկ պատերազմի հետեւանքները բողոքներով չեն հանգուցալուծուիր։

———————–

[1] Արարատ Հակոբեան, Խորհրդային Հայաստանը Մոսկուայի եւ Կարսի պայմանագիրերուն, Երեւան, 2010, էջ 36։
[2] Հայաստանը միջազգային դիւանագիտական եւ Սովետական արտաքին քաղաքականութեան փաստաթուղթերուն մէջ, Երեւան, 1972, էջ 464։
[3] Документы внешней политики СССР, т. 3, Москва, 1959, с. 374.
[4] Հայաստանը միջազգային դիւանագիտական եւ Սովետական արտաքին քաղաքականութեան փաստաթուղթերուն մէջ, Երեւան, 1972, էջ 466։
[5] Нагорный Карабах в 1918-1923 гг., Сборник документов и материалов. Ереван. 1992, стр. 615.
[6] Արարատ Հակոբեան, Խորհրդային Հայաստանը Մոսկուայի եւ Կարսի պայմանագիրներուն մէջ, Երեւան, 2010, էջ 108։
[7] Էդիկ Զոհրապեան, Նախիջեւանեան հիմնահարցը (1920 թ. մայիս – 1921թ. Յոկտեմբեր), Երեւան 2010, էջ 254։
[8] Նոյն տեղը, էջ 260։
[9] Барсегов Ю.Г.  Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, том 2, часть 1, стр. 405.
[10] Барсегов Ю.Г. Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, том 2, часть 1, стр. 336-337.
[11] Արարատ Հակոբեան, Խորհրդային Հայաստանը Մոսկուայի եւ Կարսի պայմանագիրներուն մէջ, Երեւան, 2010, էջ 151։