Մեր տարածքային կորուստներն աւելի ծանր եղած են, երբ սահմանային վէճերու ժամանակ կառավարութիւնները գիւղերու բնակիչներու իրաւունքները հաշուի չեն առած:

Օրինակ՝ 1918-1920թթ. Առաջին Հանրապետութեան կազմին մէջ, իսկ ետքն ալ մինչեւ 1924թ. Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ եղած է հայկական Բարանա (ներկայի՝ Նոյեմբերեան, Տավուշի մարզ) եւ ատրպէյջանական Ղայմախլի (Ղայմախլու) գիւղերու միջեւ գտնուող 1002 դեսյատին տարածքով «Աջի» տեղամասը:

Այս վայրի անտառները զգալի ծառաշատ են, իսկ արոտավայրերը` անասնապահութեան համար չափազանց հարմար, ուստի եւ գիւղացիներու համար ունեցեր են կեսնական կարեւորութիւն: Ունեցեր են անվտանգութեան նշանակութիւն:

Ատրպէյջանական իշխանութիւններն այդ ժամանակ մեծ ջանքեր  գործադրեր են այս տարածքը տիրելու համար՝ գիտակցելով, որ այդ պարագային հնարաւորութիւն կունենան Հայաստանի հիւսիսարեւելեան տարածքները բաժնել իրարմէ, վերահսկողութիւն սահմանել ճանապարհներու նկատմամբ: ՀԽՍՀ գիւղերու բնակիչներու իրաւունքներու համար այս լուծումը լուրջ խնդիրներ  կառաջացնէր ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական, այլ նաեւ անվտանգութեան տեսանկիւնէն:

Այդ ժամանակուայ Կառավարութիւնն հարցերը չէդիտարկած մարդկանց իրաւունքներու տեսանկիւնէն, կենսական այս հարցերու նկատմամբ ցուցաբերեր է անհետեւողականութիւն:

Արդիւնքին՝ Անդրկովկասի կենտրոնական գործադիր կոմիտէի հողային յանձնաժողովի 1924 թ. Հոկտեմբերի 31-ի որոշմամբ ՀԽՍՀ-ին պատկանող «Աջի» տեղամասի հիւսիսարեւելեան մասը` 612 դեսյատին տարածքով, յանձնուեր է Ատրպէյջանի ԽՍՀ-ին, իսկ հարաւարեւմտեան մասը` 390 դեսյատին տարածքով, ՀԽՍՀ-ին: Այսինքն՝ Հայաստանը զրկուեր է այդ տարածքի մեծ մասէն:

Այս մէկ անգամ կապացուցէ, որ ատրպէյջանական իշխանութիւնները միշտ հաւակնութիւններ ունեցեր են Հայաստանի այն տարածքներու նկատմամբ, որոնք կարող էին տալ Հայաստանի տարածքի մէջ սեպի նման խրուելու եւ ճանապարհներու ու քաղաքացիական ենթակառուուածքներու նկատմամբ վերահսկողութիւն սահմանելու հնարաւորութիւն: Պատահական չէ եղած, քանի որ կանգ չեն առած ու նոյն քաղաքականութիւնը շարունակած են արդեն նոր տարածքներու նկատմամբ:

Հայաստանեան կառավարութիւններն ամեն անգամ շարունակեր են անուշադրութեան մատնել գիւղացիներու իրաւունքներու հարցերը, անոնց անվտանգութիւնը՝ սահմանային հարցերը դիտարկելով տարածքային-քաղաքական ու մեխանիկական մոտեցումներով:

Հիմայ պէտք է դասեր քաղել նախկին ժամանակէն ու սահմանային հարցերու հիմքը դնել մարդու իրաւունքները եւ յիշել, որ ատրպէյջանական քաղաքականութիւնը տարիներու ընթացքին  չէ փոխուած:

Հ.Գ. Դեսյատինը հողային տարածութեան հին չափման միաւոր է` 2400 քառակուսի սաժեն կամ 1.09 հեկտար:

Արման Թաթոյեան

Հայաստանի մարդու իրաւունքների պաշտպան։