Հաթայ պետութիւնը, որը ստեղծուեր է 1938 թ. Սեպտեմբերի 2-ին՝ Իսկենտերուն սանջակի անկախութիւնը հռչակուելէ ետք, անդամագրուած է Թուրքիային 1939 թ. Հունիսի 29-ին ՝ համաձայն 40 հոգիանոց Հաթայի Պետութեան Ազգային ժողովի որոշման: Այս զարգացումներու կապացութեամբ Հիւսնու Գիւրբեյը եւ Մահսունի Կիւլը յոդուած գրած են, որը կը պարունակէ արխիւային կարեւոր փաստաթուղթեր այս պատմական գործընթացի մասին:

Չնայած Օսմանեան-Ֆրանսիական յարաբերութիւնները մասամբ ընդհատուեցան 1908-1918 թուականներուն Միութենականներու կարճ կառավարման ընթացքին, 1919-ին քեմալականներն իշխանութեան հասնելէ ետք սկսեցան վերակենդանանալ: Ֆրանսիացիները, Արեւմտեան Հայաստանի մէջ (հարաւարեւելեան Անատոլիա) իրենց գրաւուած բոլոր տարածքները՝ կայքով ու գոյքով հանդերձ ձգելով քեմալականներուն, նախընտրեցին համաձայնութիւն կնքել անոնց հետ։

 Այդ ընթացքին հաշուի չէն առած ոչ քուրտերու իրաւունքները, ոչ ալ հայերուն տուած խոստումները:

Թուրքիայի պատմութեան արխիւէն  յայտնաբերուած թիւ / 1236 փաստաթուղթը  զեկոյց է, որը ուղարկուեր է 1921 թուականի Մարտի 21-ին՝ Հռոմէական դեսպանատան Բժիշկ Ահմետ Ֆուաթի կողմէ՝  անանուն փաշային (հաւանաբար ՝ ռազմական նախարարին)։ Այն կը հաստատէ վերը նշուածը:

Հռոմէն Ստամպուլ

Զեկոյցի համապատասխան մասը հետեւեալն է.

«Մեր եղբայր Մահմութ Հայրի պեյը՝ Ֆրանսիայի եւ Եգիպտոսի մասնաճիւղի անդամներէն մէկը, դաշինք կնքած է Փարիզի կառավարութեան եւ Ֆրանսիայի կառավարութեան բարձրաստիճան մարդկանց հետ: Այդ դաշինքի հիման վրայ՝ Այնթապի զորամասերը իրենց զէնքով եւ իրերով  կը լքեն այդ քաղաքը: Ֆրանսիայի զօրամասը քաղաք կը մտնէ առանց կռուելու, բայց,  ըստ՝ Ֆրանսիայի պատիւն ու արժանապատուութիւնը պահպանելու պայմանաւորուածութեան, Ֆրանսիան կը համաձայնի Ատանայի ամբողջ նահանգի եւ Այնթափ քաղաքի անվերապահ վերադարձը թուրքերուն: Ան գաղտնի համաձայնուեր է մեզ 5 միլիոն լիրա վարկ շռայլել եւ կնքել առանձին խաղաղութեան պայմանագիր: Ան (Ֆրանսիան) համաձայնեցաւ մեզի հետ համագործակցիլ Լոնտոնի համաժողովին, քանի որ  կը խուսափի Պրիտանական վտանգէն: Ան կը հասկնար, որ խրախուսանքն ու սադրանքը եւ ֆինանսական օգնութիւնը, որոնք Պրիտանացիները կիրականացնեն Սուրիայի մէջ՝  Ֆրանսիայի դէմ, մոտ են Ստամպուլն ու նեղուցները կուլ տալուն:

Հայրի պեյի եղբայրը մեր գործադիր տնօրենի (մեր անդամի) հետ մեկնեց Լոնտոն: Հայրի պեյն ալ այս շաբաթ մնացած էր Փարիզ: Համաձայն մեր վարած քաղաքականութեան՝ որոշուած է հետեւեալը․ Ֆրանսիայէն ֆինանսապէս օգտուիլ, Իտալիան եւ Ֆրանսիան Անգլիայէն տարանջատել եւ մինչեւ վերջ պայքարիլ Անգլիայի ու անոր ստրուկը հանդիսացող Յունաստանի դէմ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն առաջ այս ջերմ յարաբերութիւնները արդիւնավետ կ՛ըլլար Հաթայը բռնակցելու հարցին:

Հայերը 1939 թուականէն ետք

Հաթայը [Իսքենտերունի սանջակը] յաջորդաբար  Թուրքիային միաւորուելու փաստը սկսաւ անհանգստացնել ոչ թուրք տարրերուն, յատկապէս հայերուն: Տեղ-տեղ սկսած էին հայերու հանդէպ ծաղրուծանակներն ու գոյքի բռնագրաւումները: 

1915-ի ծանր վնասներէ ետք չէր սպասուէր, որ հայ ժողովուրդը կը հաւատայ թուրք կառավարիչներու խոստումներուն։ 

Իսկենտերունի սանջակի մէջ ապրող հայերը նոյնպէս 1915 թուականին ենթարկուեցան բռնագաղթի: 1930-32թթ. գերմանացի գրող Ֆրանց Վերֆելի գրած «Մուսա լեռան 40 օրը» կարեւոր աշխատութիւնէն կիմանանք, որ հայերն այստէղ էպիկական դիմադրութիւն ցուցաբերած են, որմէ ետք անոնց ֆրանսիական նաւատորմին պատկանող նաւերով կը տեղափոխուին Եգիպտոսի մէջ գտնվուող Պորտ-Սաիդ նաւահանգիստ: Պատերազմի աւարտէն ետք վերապրածները վերադարձան իրենց հայրենիքը: Սակայն այս դժբախտ մարդիկ կրկին զանգուածաբար կը մնան ամայի ճամփաներ: Ի՞նչ կ՛ըլլայ անոնց թողած ունեցուածքը:

Այս թեմայով մենք ունինք երկու զեկոյց: Առաջինը՝ 3/2/943 թուագրութեամբ զեկոյցը Հաթայի նահանգապետարան ուղարկուած է Սուվեյտիէ (Սամանդաղ) քաղաքի քաղաքապետ Բեհչեթ Փերիմէն:

«Փախստական հայերու թողած անշարժ գոյքն ու հողերը զուտ թուրքական տարրին վերագրելու մասին» զեկոյցը կամփոփէ հետեւեալ յայտարարութիւնները.

«Կապուսուիու, Բաթըայազ, Յողունոլուք եւ Հըդըրպեյ լքուած հայկական գիւղերուն մէջ  ժամանակաւորապէս վերաբնակեցուած թուրք գիւղացիներու վերաբերեալ տեղեկութիւնը   ներկայացուեր է թիւ 2675 գրութեան մէջ:

Այս անգամ, անշարժ գոյքի ազգային տնօրինութիւնէն ստացուած աճուրդի յայտարարութիւններէն հասկնալի է, որ նման անշարժ գոյքերը աստիճանաբար կը դնեն վաճառքի»:

Զեկոյցի երկրորդ մասը Ալեւի արաբներուն կը վերաբերուի:

30.1.1942 թուագրուած երկրորդ զեկոյցը ուղարկուած է Հանրապետական ​​ժողովրդական կուսակցութեան գլխաւոր քարտուղարութիւնէն Հաթայի ՀԺԿ նահանգային վարչական կոմիտէի ղեկավարին: Զեկոյցը պատասխանն է 5.11.1941 թուագրուած եւ 12/41140 համարի նամակին, այն կը վերաբերուի կապալառու Օմեր Շենին՝ հայկական դպրոցի շէնքն աւարտին հասցնելու համար տրուած մրցոյթին, որտեղ ան պէտք է ծախսեր 5200 լիրա: Սակայն ծախսերու վերաբերեալ որեւէ փատաթուղթ չէ ներկայացուած:

Հանրապետական ​​ժողովրդական կուսակցութեան /C.H.P./ Գլխաւոր քարտուղար Հ.Թուրքմենի ստորագրութեամբ զեկոյցին կը պարզուի, որ դպրոցի շէնքն ուղղակի բռնագրաւուած է՝ առանց վճարելու:

Աղբիւրը՝ Ակօս շաբաթաթերթ