«Հայաստան» անուանումը, ինչպէս ընդունուած է համարել, յայտնուած է մ.թ.ա. 6-րդ դարին, իսկ այն պետութիւնը, որը մինչ այդ գտնուեր է այդ տարածքին, կոչուեր է Վանի թագաւորութիւն կամ Ուրարտու։ Ի՞նչու կուզեն հայերուն զրկել Հայկական լեռնաշխարհի մէջ բնիկութեան իրաւունքէն՝ մեր սիւնակագիրի յօդուածին։

Վանի թագաւորութիւնն փլուզուելէ ետք, ինչպէս յայտնի է, Ուրարտուն անհետացաւ, եւ գրեթէ անմիջապէս իր տեղ յայտնուեցաւ բոլորիս համար սովորական Հայաստանը, որն այդպէս կը կոչուի արդեն առնուազն երկուք ու կէս հազար տարի։

Ընդ որուն՝ շումերներու մոտ մ.թ.ա.  3-րդ հազարամեակին Միջագետքէն հիւսիս էր Արատտա կոչուող պետութիւնը։ Հատկանշական է, որ Աստուածաշունչի Եօթանասունէն թարգմանութեան (Սեպտուագինտա) մէջ,  Երեմիա մարգարէի գիրքին մէջ, Արարատի թագաւորութըւնը, այսինքն՝ Հայաստանը, կը յիշատակուի որպէս «Արատէի թագաւորութիւն»։ Եթէ բաւարար չէ այն, որ Արատտան ակնյայտօրէն կը յիշեցնէ Արարատը, ապա կան նաեւ հնագոյն աղբիւրներ, որտեղ անուանումը ուղղակի կը նշուի։ աւելի հետաքրքիր պատմութիւն է կապուած Հայասա անուանումին  հետ։ Այն գտնուած է ոչ թէ հողի տակ պեղումներու արդիւնքին, այլ Խեթական կայսրութեան գրադարանի թարգմանութեան շնորհիւ։

1905թ․-ին կենտրոնական Թուրքիայի մէջ՝ ժամանակակից Անկարայէն 150 կմ հեռու, գերմանացի արեւելագէտ-ասորաբան Հուգո Վինկլերը (1863-1913թթ․) մեծ քանակութեամբ սալիկներ յայտնաբերած է Բոգազքիոյ գիւղի տարածքին, նախկին Հատտուսայի՝ խեթերու կայսրութեան մայրաքաղաքի տեղ (երկրի ինքնանուանումը եղած է Հաթի)։ Սալիկներու վրայ գրառումները աքքադական սեպագիրերով էին, որն արդեն յայտնի էր եւրոպացի գիտնականներուն, բայց՝ անյայտ լեզուով։ Այստեղ կարեւոր պահ մը կայ։ հետազոտողները հեշտութեամբ կ՛ընթերցէին խեթերու գիրերը, բայց բացարձակ չէին հասկնար անոնց հնագոյն եւ վաղուց մեռած լեզուն։

1915թ․-ին խեթերէն լեզուի վերծանմամբ զբաղուեր է յետագային մեծ ճանաչում ունեցած, բայց այն ժամանակ դեռ երիտասարդ չեխ ասորագէտ Բեդրժիխ Գրոզնին։ Ան սեպագրերով տեքստը տառադարձեր է լատինատառի եւ ենթադրել, որ խեթերէն լեզուն հնդեւրոպական եղած է։ Եւ պարզուեր է, որ ան ճիշտ էր։ Ան սկսած է թարգմանութիւն կատարել ըստ միւս հնդեւրոպական լեզուներու նմանութեան․ եթէ որեւէ բառ կը յիշեցնէր նման այլ բառ հնդեւրոպական լեզուներուն, ապա ըստ անոր իմաստը կը հաստատուէր։ Շուտով Գրոզնին արդեն կը կարդար խեթական մայրաքաղաքի գրադարանի արքայական հարուստ արխիւները։

Այդ փաստաթուղթերուն մէջ նշուած էր այն մասին, որ խեթերու թագաւորութեան ժամանակներուն (մոտաւորապէս մ.թ.ա. 1800-1180 թթ․) Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին պետութիւն գոյութիւն ունեցեր է՝ Հայասան։ Ընդ որուն, այն կը ծաղկի ապրիլ Ուրարտուէն ամբողջ հազարամեակ առաջ։

Հայասան կամ Հայասա-Ազզին խեթական սեպագիր տեքստերուն մէջ յիշատակուած է մ․թ․ա․ 16-13 դարերն եղած ժամանակահատուածին։

Այդ ժամանակաշրջանին Հայասան երբեմն հաշտութիւն կնքեր է Խեթական թագաւորութեան հետ եւ խեթերուն հարկ է վճարել, դաշինք  կազմեր է եւ անգամ զօրքեր  տրամադրեր է, բայց երբեմն ալ ռազմական հակամարտութիւններու մէջ մտած է անոր հետ։ Օրինակ, Աննիասը կամ Անանիան՝ Հայասայի արքան մ.թ.ա. 1340-1310-ական թուականներուն, համառ պատերազմներ  վարեր է խեթերու դէմ եւ մի քանի անգամ պարտութեան  մատներ է իրենց։

Խեթագէտներու մեծ մասը Հայասան կը տեղակայեն Ճորոխ եւ Եփրատ գետերու վերին հոսանքին՝ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին։ Սակայն անոր արեւելեան սահմանները հստակ յայտնի չէն։ Խեթերը, բնականաբար, գրած են Հայասայի արեւմուտքին կատարուող իրադարձութիւններու մասին, քանի որ  այնտէղ էր այն սահմանակից Խեթական կայսրութեանը։ Թէ ինչ տեղի կունենար հարեւաններու արեւելեան կամ աւելի հեռու շրջաններուն՝ խեթերուն առանձնապէս չէր հետաքրքրէր։

Պատմաբանները կը կարծեն, որ Հայասայի մայրաքաղաքը եղած է Կումմախան (որն աւելի ուշ վերածուեր է հայկական Կեմախի) Եփրատ գետի վերին հոսանքին, ժամանակակից Երզնկա քաղաքի մոտակայքին։ Հարկ է նշել, որ այդ բաւականին բացառիկ իրավիճակ է՝ խեթերը փաստացի որպէս երկրի անուանում կը նշեն այն, որը, ըստ երեւոյթին, իրենց տուած են երկրի բնակիչները։ Այսինքն՝ խեթերը օտար անուանումներ կամ էկզոնիմներ չեն տուած, այլ օգտագործեր են  հարեւաններու ինքնանուանումը կամ էնդոէթնոնիմը։ Այդպիսի բան հազուադէպ է , սովորաբար երկիրներու էկզոնիմներն ու էթնոնիմները ակնյայտ կը տարբերուին, ինչպէս օրինակ Գերմանիա-Ջերմանիա-Ջերմընի-Դոյչլանդ, Յունաստան-Գրեցիա-Գրիս-Էլլադա, Ճապոնիա-Ջապան-Ջըփեն-Նիպպոն (հայերէն-լատիներէն-անգլերէն ինքնանուանումը) եւ այլն։

Բայց այստեղ տարօրինակ իրավիճակ կառաջանայ։ Այնպէս կ՛ըլլայ, որ մինչեւ Ուրարտու պետութեան ի յայտ գալը նոյն տեղը աւելի հին թագաւորութիւն եղած է՝ Հայասան, որը հաճախ կը յիշատակուի խեթերու մոտ։ Բայց պարտադիր չէ հայ ըլլալ իմանալու համար, որ հայերու ժամանակակից եւ միաժամանակ հնագոյն ինքնանուանումն է Հայաստան, ընդ որուն՝ անոր գոյութիւնը սկսած է Ուրարտուի անկումէն ետք, այսինքն՝ մ.թ.ա.  6-րդ դարէն։ Ինչպէս կ՛ըսեն՝ զգացէք տարբերութիւնը․ սկիզբը, մինչեւ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամեակի կէսը՝ Հայասա, ետքը՝ Ուրարտու, իսկ Ուրարտուի անկումէն ետք՝ Հայաստան։  Ցանկացած ժամանակակից պատմաբան, իմանալով, թէ ինչպէս իրենց երկրին մէջ կանուանէն ժամանակակից հայերը,  կը նկատէ խեթական արխիւներու անուանման հետ ակնյայտ նմանութիւնը։

Ուստի միանգամայն բնական է, որ 20-րդ դարի առաջին կէսին որոշ եւրոպացի հետազոտողներ ենթադրեցին, որ «Հայասա» բառին հիմնական արմատը «հայա»-ն է, որը կը համապատասխանէ հայերու ինքնաանուանմանը, իսկ «(ա)սա» վերջնավանկը խեթական վերջածանց է, որը կը նշանակէ «երկիր»։ Այդ տեսութիւնը առաջիններէն մէկը ձեւակերպէց շուեյցարացի ասորագէտ եւ առաջին խեթագէտ Էմիլ Գուստավ Ֆորերը։ Այն զարգացուց գերմանացի լեզուաբան Պաուլ Կրեչմերը։ 1933թ․-ին Վիեննայի գիտութիւններու ակադեմիայի կողմէ հրատարակուեցաւ Կրեչմերի «Հայերու ազգային անունը՝ Հայկ» (գերմ․ «Der nationale Name der Armenier Haik») աշխատութիւնը, որտեղ ան եզրակացուցած է, որ «Բողազքիոյի մէջ յայտնաբերուած սեպագիրերուն մէջ օգտագործուող Հայասա անուանումը կը նշանակէ «Արմենիա»։

Աւելի ուշ Հայաստանի մէջ այդ տեսակէտին միացան Նիկոլայ Ադոնցը, Գրիգոր Ղափանցեանը, Ռաֆայել Իշխանեանը եւ այլ պատմաբաններ։ Գեւորգ Ջահուկեանն այդ առիթով  գրած է․ «Հայասայի հիմնական լեզուն եղած է հայերէնը եւ ․․․ հայկական տարրը գերակայ դէր  ունեցեր է Հայասա պետութեան մէջ»։ Կը Թուի՝ ամեն ինչ տրամաբանական է եւ բոլորին հասկանալի։

Բայց 20-րդ դարի երկրորդ կէսին պատմաբաններու միջեւ  տարօրինակ պայքար սկսաւ, որտեղ գիտական բանավէճի պատրուակով սկսած են Հայասան Հայաստանի պատմութիւնէն կտրելու եւ անով հայերուն իրենց անցեալէն զրկելու փորձեր կատարել։ Դեռեւս ուշ ԽՍՀՄ-ի տարիներուն այդ բանավէճին կը մասնակցէին խոշորագոյն խորհրդային գիտնականները։

Այսպէս, 1980-ականներու սկիզբը յայտնի պատմաբան-արեւելագէտ եւ լեզուաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր, պրոֆեսոր Իգոր Դիակոնովը (1915 — 1999 թթ.) ենթադրութիւն առաջ քաշեց, որ գրաբարի հայերու ինքնանուանումը՝ «Հայք» (hay-kʿ), հաւանաբար կը ծագի Մելիտենի (Մալաթիա) ուրարտական անուանումէն՝ ուրարտերէն Ḫāti բառէն։

Անոր հետ կապուած յայտնի լեզուաբան, Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս Վիաչեսլավ Իվանովը (1929-2017 թթ.)՝ հնդեւրոպական նախալեզուի ծագման հայկական տեսութեան վերաբերեալ Գամկրելիձէ-Իվանովի հիպոթեզի համահեղինակը, յայտարարեց «հայ» ինքնանուանման եւ հայերու էթնոգենեզի հետ կապուած այլ հարցերուն  Ի․Մ․ Դիակոնովի բոլոր թեզերու սխալ ըլլալու մասին եւ ողջունեց Գ․Ա․ Ղափանեանցի մտահանգումներու ճշմարտացիութիւնը։

Դիկոնովը կողմնակից էր այն տեսութեան, որ հայերու նախնիները Հայկական լեռնաշխարհ եկեած են արեւմուտքէն, այսինքն՝ եւրոպական նախահայրենիքէն։ 1968թ․-ին ան հրապարակեց հայերու էթնոգենեզի իր հետազոտութիւնը՝ «Հայ ժողովուդրի ծագումը» գիրքը, որուն մէջ հիմնաւորուած է հայերու ծագման միգրացիոն-խառնուրդային վարկածը։ Վիաչեսլավ Իվանովը, որը Թամազ Գամկրելիձէի հետ համատեղ առաջ  քաշած էր հնդեւրոպական նախալեզուի ծագման իր վարկածը, կը հերքէր Ի․Մ․ Դիակոնովի ենթադրութիւնները հայերու էթնոգենեզի հետ կապուած շարք մը հարցերու շուրջ՝ անոնք սխալ համարելով։ 

Ժամանակակից ուսումնասիրողները  կը պնդեն, որ Ի․Մ․ Դիակոնովի՝ դեռեւս 60-ականներուն առաջ քաշած վարկածն այն մասին, թէ  յունարէնն ու փռիւգերէնը մոտ են թրակիերէնին եւ հայերէնին, գիտական հաստատում չեն գտած։ Ի պատիւ Դիակոնովի պէտք է ըսել, որ կեանքի վերջը ան անձամբ խօստովանեց իր հայացքներու սխալականութիւնը եւ խօսեցաւ  մ.թ.ա. 6-րդ հազարամեակին նախահնդեւրոպացիներու նախահայրենիքի տեղայնացման մասին Փոքր Ասիայի մէջ, որտեղէն անոնք անցեր են Պալկան-Դանուպեան տարածաշրջան։

Այսինքն՝ ան եկած էր այն եզրակացութեան, որ հնագոյն ժողովուրդներու տեղաշարժը հակառակ կողմ եղած է՝ ոչ թէ արեւմուտքէն արեւելք, այլ հակառակը՝ արեւելքէն արեւմուտք։ Բայց դեռ այսօր կան արեւմտեան պատմաբաններ, որոնք կը շարունակեն պնդել նման՝ բազմաթիւ գիտնականներու կողմէ արդեն հերքուած եւ անհիմն ճանաչուած հայացքները։ Կը շարունակուին նաեւ վէճերն այն մասին, թէ որտեղ գտնուած է Արատտան, ինչպէս նաեւ Հայասայի եւ Ուրարտուի էթնիկ կազմի եւ հայերու ծագման մէջ անոնց դէրի մասին։

Ժամանակակից պատմաբան Արմեն Այուազեանը կը կարծէ, որ Հայասայի հետ հայերու կապի ժխտումը քաղաքական հիմնաւորում ունի, նպատակն է՝ զրկել հայերուն Հայկական լեռնաշխարհի բնիկութեան իրաւունքէն։

Թէ ով է կանգնած այդ ժխտման ետեւը և ովքերու համար  ձեռնտու՝ բոլորին վաղուց եւ շատ լավ յայտնի է։ Բայց հետաքրքիր է մէկ այլ հարց․ դեռ ո՞րքան կը շարունակուի այդ պայքարը, եւ ե՞րբ, վերջապէս, գիտութեան ներկայացուցիչները կը դադարեն վիճել ակնյայտի մասին։ Այնուամենայնիւ, ինչպէս հայերն հումորով են վերապատմել հռոմեացի պատմաբան Տիտոս Լիվիոսի յայտնի աֆորիզմը՝ «Ճշմարտութիւնը կարող է երբեմն խավարել, բայց երբեք չի մարիր»։ Այնպէս որ այն կը յաղթահարէ ցանկացած պայքար եւ կը յաղթանակէ։ 

Read more: https://armeniasputnik.am/columnists/20210704/28133916/hayasayi-het-hayeri-kap-jxtel-qaxaqakan-entatext-uni-aknhayt-banavechi-ararka.html