Մշակութային ցեղասպանութիւն

  • by Western Armenia, April 18, 2024 in Մշակոյթ
51 դիտում

Բաքուի CBC հեռուստաալիքի պատրաստած «Աղդամի իսլամական ժառանգութիւնը՝ ջնջուած էջեր» տեսանիւթին մէջ կեղծ, տարակուսելի եւ յակագիտական կողմնակալ յայտարարութիւններ են հնչեցուած Խաչենի (Խաչեն-Դորբաթլու) իսլամական դամբարանին մասին։

Դամբարանին անդրադարձած բոլոր հետազոտողները փաստած են անոր ճարտարապետութեան եւ արտաքին տեսքի, հարդարանքի առնչութիւնները Անդրկովկասի քրիստոնեական ճարտարապետութեան հետ, ներկայացնելով դամբարանը որպէս իսլամական եւ քրիստոնեական արուէստներու, ոճերու իւրայատուկ խաչաձեւում մը։ Բրետանիցկին, ով առաւել մանրամասն անդրադարձած է դամբարանի ճարտարապետութեանը եւ քանդակներուն, ակնյայտ նմանութիւն կը տեսնէ այս դամբարանի եւ Եղուարդի սբ. Աստուածածին եկեղեցի-դամբարանի միջեւ: Դամբարանը գիտական հանրութեանը յայտնի դարձաւ միայն խորհրդային տարիներուն: Յուշարձանը բազմիցս հետազոտուած է, անոր մասին կան բազմաթիվ գիտական յօդուածներ, վերլուծութիւններ, որտեղ յուշարձանը բազմակողմանի վերլուծութեան է ենթարկուած: Յատկապես կարեևոր է, որ այդ աշխատանքներու զգալի մասը ըրուած են Խորհրդային Բաքուի ակադեմիական հանրոյթի ներկայացուցիչներու կողմէն եւ հրատարակուած են ռուսերէնով: Յուշարձանին անդրադարձած են նաեւ ականաւոր խորհրդային արուեստաբաններ, ճարտարապետներ: Կան յուշարձանին բազմաթիվ լուսանկարներ:

Ակնյայտ համարելով Խաչենի իսլամական դամբարանի եւ Եղուարդի սբ. Աստուածածին եկղեցիին ճարտարապետական լուծումներու եւ յատկապէս քանդակային յորինուածքներու նմանութիւնները եւ դամբարանի արաբերէն արձանագրութեան մեջ յիշատակուող ճարտարապետին անունը, աւելի քան հաւանական է, որ այն կառուցուած է Շահիկ վարդպետի կողմէն։ 

Խաչենի իսլամական դամբարանը նկարագրած մասնագէտները այս կառոյցին մէջ կապ են տեսած իսլամական եւ քրիստոնեական մշակոյթներու մէջ: Յեղինակներէն եւ ոչ մեկը փորձած է պրիմիտիվացնիլ սելջուկեան մշակոյթ, մոնղոլական շրջանի մշակոյթ եզրերը, ինչպէս կընէ Հուսեյնով: Այս տերմինները դիտարկուածլ են 11-14-րդ դարերու մշակութային, պատմական իրողութիւններու ներքոյ: Բոլորն ակնյայտ զուգահեռներ են տեսած հայկական յուշարձաններու, այդ թիվը եւ Արցախի քրիստոնեական յուշարձններու հետ: Այս աշխատանքները հրատարակուած են, յատուկ հաղորդավարին համար կտեղադրենք ատոնց յղումները:Յաղորդման մէջ կը նշուի, որ Աղդամի շրջանը գտնուող իսլամական դամբարաններու մեծ մասը վնասուած է ու քանդուած: Այնինչ ատոնց զգալի մասը իրենց տեղն են, ինչին վկայութիւնը հէնց ատրպեյճանական կողմին լուսանկարներն են 2020-էն ետք: