Էգէանի ծովուն երկու ափերուն՝ իրարմէ ոչ հեռու, կը գտնուին Այվալըքը եւ Միտիլինին։ Այս երկու քաղաքներուն պատմութիւնը 20-րդ դարու սկիզբը արմատապէս փոխուեցաւ՝ պատերազմներու, տեղահանութիւններու եւ բնակչութեան փոխանակման հետեւանքով։
Միտիլիի մէջ Փոքր Ասիայէն գաղթածներու յիշողութիւնը մինչեւ այսօր տեսանելի է քաղաքի հանրային տարածքին մէջ։ Յուշարձաններն ու փողոցներու անունները կը յիշեցնեն հայրենիքը կորսնցուցած մարդոց, անոնց գաղթը եւ կղզիին մէջ նոր կեանք մը կառուցելու պատմութիւնը։ «Փոքրասիացի մայր» յուշարձանը այդ յիշողութեան կարեւոր խորհրդանիշներէն մէկն է։
Այվալըքի մէջ եւս բնակչութեան փոխանակումը փոխեց քաղաքին ժողովրդագրական ու մշակութային պատկերը։ Նախապէս հոս մեծաթիւ յունական համայնք մը կ՚ապրէր, իսկ անոնց ձգած տուներն ու եկեղեցիները յետագային անցան այլ բնակիչներու։ Սակայն քաղաքին հանրային յիշողութեան մէջ այս փոփոխութիւններուն փոխարէն աւելի ընդգծուած են ազգային ազատագրական պայքարի եւ ռազմական դիմադրութեան նիւթերը։
Այս պատմութիւնը կարեւոր է նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի եւ ամբողջ Փոքր Ասիոյ պատմական ժառանգութեան ուսումնասիրութեան տեսանկիւնէն։ 20-րդ դարու սկիզբի պատերազմներն ու տեղահանութիւնները ոչ միայն փոխեցին շրջանին բնակչութեան կազմը, այլեւ խոր հետք ձգեցին հայկական, յունական եւ այլ բնիկ համայնքներու մշակութային ժառանգութեան վրայ։
Այվալըքի եւ Միտիլիիի օրինակը ցոյց կու տայ, որ նոյն պատմական խզումը տարբեր հասարակութիւններ կրնան յիշել տարբեր կերպերով։ Մէկ տեղ անիկա կը պահպանուի յուշարձաններով ու գաղթի պատմութիւններով, իսկ այլ վայրի մը մէջ՝ ազգային պայքարի եւ պետականութեան պատմութեան միջոցաւ։
Պատմական յիշողութեան ուսումնասիրութիւնը, հետեւաբար, հնարաւորութիւն կու տայ վերադառնալու Փոքր Ասիոյ այն անցեալին, ուր այսօր ալ բազմաթիւ քաղաքներ ու բնակավայրեր կը կրեն երբեմնի հայկական, յունական եւ այլ համայնքներու ներկայութեան հետքերը։