Արեւմտեան Հայաստանը եւ արդյունաբերութիւնը

  • by Western Armenia, May 25, 2024 in Պատմութիւն
59 դիտում

Առաջին համաշխարհային պատերազմէն առաջ Օսմանեան կայսրութեան արտաքին եւ ներքին խոշոր տուրեւառին, արդիւնաբերական արտադրութեան, բանկային գործերու մէջ հայերն ազդեցիկ դիրք կը գրաւէին: Անոնք իրենց ձեռքին մէջ էին կեդրոնացուցած երկրի տնտեսական կարեւոր լծակները: Հայկականի համեմատութեամբ, թիւրք բուրժուազիան ածանցեալ վիճակին մէջ էր եւ օսմանեան տնտեսութեան մէջ նշանակալի տարր չէր կազմէր:

Երիտթիւրքական իշխանութիւնները խիստ մտահոգուած էին, որ հայերու տնտեսական եւ նիւթական հզորացումը հիմք պիտի դառնայ անոնց վաղուա քաղաքական յաղթանակներու համար: Աստիճանաբար թիւրք իշխանութիւններու մոտ կ՚ուժեղնար այն մտայնութիւնը, որ վաղ թէ ուշ երեկուա յպատակ հայը տիրանալու է իրենց իշխանութեանը, ինչպէս ատ ըրած էին տնտեսութեան ասպարեզին մէջ: 

Հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան կազմակերպիչները, քաղաքական նպատակներ հետապնդելէն զատ, մտադիր էին նաեւ ազատուիլ հայերու տնտեսական մրցակցութենէ: Բնաջնջելով Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող հայերուն՝ երիտթիւրքական իշխանութիւնները տնտեսական ասպարեզէն վերացուցին իրենց հզոր մրցակցին, անոնց ինչքերու, հարստութեան հաշուին կրցան հոգալ պատերազմական մեծագումար ծախսերը, վճարիլ երկրի անկախութեանը սպառնացող արտաքին ահռելի պարտքերը:

Հայերու դարերու տքնութեամբ ստեղծուած ունեցուածքի իւրացումով հետագային ստեղծեցին ազգային բուրժուազիա, իսկ արդեն հանրապետութեան շրջանը կրցան ամբողջապէս թրքացնիլ երկրի տնտեսութիւնը:

Թէ ինչ դիրք կը գրաւէին հայերն Օսմանեան կայսրութիւն տնտեսութեան մէջ՝ կփորձեք ուրվագծիլ ստորեւ:

Օսմանեան կայսրութեան մէջ պետական պաշտօնեաներու ընտրութեան ատեն հաշուի կ՚առնուէին ոչ թէ անձերու արժանիքներն ու կարողութիւնները, այլ անոնց ազգային եւ կրօնական ծագումը: Գրեթէ ողջ պաշտոնեութիւնը, զինուած ոյժերը, ոստիկանութիւնը եւ դատական մարմինները կազմուած էին մահմեդականներէն, մեծամասնութեամբ՝ օսմանցի թիւրքերէն: Իրենց վերապահելով իշխողի դերը` անոնք երկրի ամբողջ տնտեսական դաշտը թողած էին ոչ թիւրք տարրերուն: Օսմանցի թիւրքերը քաղաքակրթական այն մակարդակը չունեին, որպէսզի կրնային վարիլ եւ զարգացնիլ երկրի տնտեսութիւնը, ուստի ստիպուած էին օգտուիլ իրենց գրաւած երկրներու բնիկ քաղաքակիրթ ժողովուրդներու փորձառութենէ:

Հայերը, որ Առաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթության հնագոյն կրողներն էին, Օսմանեան կայսրութեան միւս յպատակ ազգերու հետ, աւելի քան հինգ դար, տքնեցին կայսրութեան տնտեսութիւնը բարգավաճ պահելու համար: Զրկուած ըլլալով վարչական եւ զինւորական գործունեութեան ձնարաւորութենէ` օսմանեան պետութեան մէջ տուրեւառն ու արհեստները դարձան այն թոյլատրուած ասպարեզները, ուր հայերը կրնային փոքրիշատե ազատ կերպով դրսեւորիլ եւ զարգացնիլ իրենց ունակութիւնները:

Սուլթաններն իրենց գրաւած քաղաքներու մէջ անմիջապէս հայեր կը բնակեցնէին:

Սուլթան Մուհամեդ Ֆաթիհ 1453 թ. իր ոտքը Կոստանդնուպոլիս դնելէն քիչ անց, աւերուած քաղաքը վերաշինելու եւ գեղեցկացնելու նպատակաւ, հրամայեց հայ արհեստաւորներ եւ առեւտրականներ տեղափոխիլ մայրաքաղաք: Հայ շինարար բազկի եւ ճարտար արհեստաւորներու կարիքը պետք է զգային սուլթան Ֆաթիհի յաջորդները եւ պարբերաբար հայեր տեղափոխեին Կոստանդնուպոլիս:

XV դարէն Կոստանդնուպոլսին մէջ սկսան բազմանալ հայ առեւտրականներու խանութները, առանձին շուկաները, խաներն ու վաճառատները: Միջերկրական եւ Սեւ ծովերէն դեպի Իրան եւ Հնդկաստան տարանցիկ առեւտուրը հիմնականը կը կատարէին հայ վաճառականները:

Կայսրութեան միւս տնտեսական կարեւորագոյն կեդրոնի՝ Զմյուռնիայի հայ առեւտրականները կապուած էին եւրոպական երկրներու հետ: Այստեղէն ամէն օր հայկական քարաւաններ կ՚ուղեւորուէին Պարսկաստան եւ ասիական մայրցամաքի այլ երկրներ: Հայ առեւտրականներէն գանձուող մաքսահարկերը կը կազմէին սուլթանական գանձարանին եկամտի կարեւորագոյն աղբիւրներէն մէկը: XVI-XIXդդ. հայ վաճառականները մեծ նպաստ են բերած Օսմանեան կայսրութեան տուրեւառի զարգացմանը` էապէս նպաստելով Ասիոյ եւ Եւրոպայի միջեւ ապրանքափոխանակութեանը: