Արեւմտեան Հայաստանին հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 08, 2023 in Պատմութիւն
117 դիտում

1918թ. սկիզբը Անդրկովկասեան կոմիսարիատը կ՚որոշէ դադարեցնիլ իր գործունեութիւնը, փոխարէնը ստեղծիլ ներկայացուցչական մարմին, որը կզբաղուեր Անդրկովկասին առջեւ ծառացած բազմաթիվ խնդիրներու լուծմամբ։ Այդ խնդիրներուն թիվը  առաջնայինը Թուրքական իշխանութեան  հետ յաշտութեան բանակցութիւններն էին։

Ստանալով թուրքական կողմին հեռագիրը՝ Կոմիսարիատը խոստացեր էր երեքշաբաթեա ժամկետը պատասխանիլ, իսկ վերջնական որոշումը պետք է ընդունէր նոր ձեւաւորուած Անդրկովկասեան սեյմը։

Սեյմին առաջին նիստը կը յրաւիրէ  1918թ. Փետրվար 10-ին։ Երեսփոխանները ընտրուեր եւ բաշխուեր էին կուսակցական եւ միաւորումներու սկզբունքով։ Ամէնամեծը ընկերվար-ժողովրդավար մենշեւիկներու խմբակցութիւնն էր, որն ունէր 32 երեսփոխան։ Երկրորդ տեղն էր «Մուսաֆաթ եւ անկուսակցականներուն խմբակ»-ը՝ 30 անդամով։ Թիֆլիսէն Հայերը ունեին 27 երեսփոխան՝ Ռոստոմը, Կոստի Համբարձումեանը, Համո Օհանջանեանը, Յակոբ Զավրեանը, Յովհաննէս Քաջազնունին, Սիմոն Վրացեանը, Ալեքսանդր Խատիսեանը, Խաչատուր Կարճիկեանը եւ ուրիշներ։ Սեյմի երկրորդ նիստը՝ Փետրվար 13-ին, նախագահ ֆ՚ընտրուի Նիկոլայ Չխեիձեն, այնուհետեւ ելոյթ ֆ՚ունենա Գեգեչկորին։ Կոմիսարիատին կառավարման ժամանակաշրջանը ի յայտ եկած բարդութիւններու մասին խօսելէն ետք Գեգեչկորին կ՚անդրադառնա յաշտութեան խնդիրը.

«Իմ ձեռքումն է զինադադարին եւ յայշտութեան վերաբերեալ փաստաթուղթ մը։ Մեզի վրայ կը յաւքուին ահարկու խավար ամպեր։ Թէ ինչպէս պետք է խափանիլ կայծակը, ատ կվճռէ Սէյմը։ Յամէնայնդէպս, յաշտութեան հարցը կը գրավէ առաջնակարգ տեղ։ Ըստ երեւոյթին՝ Անդրկովկասին համար նա կրնա  լուծուիլ բաւականին նպաստաւոր կերպով»: Թուրքիոյ հետ «ժողովրդավարական յաշտութիւնը» ձեռք էր բերուելու  նախեւառաջ հայերուն յաշուին, քանի որ պատերազմին ժամանակ ռուսական բանակն առաջացեր էր Արեւմտեան Հայաստանին տարածքը։ 

Յաշտութիւն առանց անեքսիային

Փետրվար 15-ին կայացած Սէյմի հերթական նիստը մեծամասնութիւնը կը գտնէր, որ պետք է յաշտութիւն կնքիլ Թուրքական իշխանութեան  հետ, սակայն նոյպ սկզբունքով, որով կ՚առաջնորդուէին բոլշեւիկները՝ առանց անեքսիային, ռազմատուգանքի եւ ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքին հիման վրայ։

Այս մոտեցմանը դեմ կ՚արտայայտուեին «Մուսաֆաթ»-ի ներկայացուցիչները եւ մենշեւիկներու ղեկավար Նոյ Ժորդանիան։ Ըստ անոր՝ «Անդրկովկասը չի կրնա կնքիլ ամոթալի յաշտութիւն Թուրքիոյ հետ. աւելի լաւ է պատուով մեռնիլ»։

Ժորդանիային ելոյթն ուշագրավ դրուագներ կը պարիւնակէ նաեւ Անդրկովկաս բնակուող ժողովուրդներու տարածքային խնդիրներու վերաբերեալ։ Նա կը նշէր, որ Անդրկովկաս ազգամիջեան բախումներէն խուսափելու միակ տարբերակը բոլոր ազգերուն իրաւայավասարութիւնն է։

«Ամէն  ազգ մը,  որպէսզի ունենա ինքնորոշուելու հնարաւորութիւն, պահանջ ունէ տերիտորիայի։ Սակայն մեզի մօտ, Անդրկովկաս համարեա  ազգութիւն մը չի կարող ստանալ այնպիսի միահարթ տերիտորիա, որպէսզի ատոր մէջ չըլլա ուրիշ ազգի անդամներու մեծ թիվ։ Եթէ գործը ատանկ է, ուրեմն յնարաւոր է, որ ամէնուրեք ազգային մեծամասնութիւնը կհալածէ ազգային փոքրամասնութեան, այսինքն՝ չլուծուած կմնա հէնց այն հարցը, որը պետք է լուծուի, ազգային հարցը»,- կ՚ըսեր Ժորդանիան։

Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան դիրքորոշումը կը ներկայացնէ Յովհաննէս Քաջազնունին․

«Դաշնակցութեան ֆրակցիան կ՚ըդնէ հերթէն դուրս պատերազմը վերջացնելու եւ Ռուսաստանին յեղափոխական ժողովրդավարութեան ազդարարած սկզբունքներով յաշտութիւն կնքելու հարցը՝ յաշտութիւն առանց բռնագրավումի եւ ռազմատուգանքի՝ ժողովուրդներու ինքնորոշման հիմունքներով։ Մեր ճակատը այս սկզբունքը պետք է հանգէ Թուրքահայաստանին ինքնավարութեան ստեղծման»։

Ամէնամտահոգիչն այն կետն էր, որտեղ կը նշուէր, որ Թուրքիո պետք է վերադարձուեն այն տարածքները, որոնք նա կորուսեր է միապետական Ռուսաստանին դէմ պատերազմը։ Այսինքն՝ Թուրքիոյ հետ «ժողովրդարական հաշտութիւնը» ձեռք կը բերուեր նախեւառաջ հայերու յաշուին, քանի որ պատերազմին ժամանակ ռուսական բանակն առաջացեր էր Արեւմտեան Հայաստանիպ տարածքը։ Ինչ կը վերաբերէր Թուրքահայաստանին, ապա այնտեղի հայերն ու ասորիները կրնային  ստանալ ինքնավարութիւն։ Բացի այդ, Սէյմին առաջ քաշած մոտեցումը, թէ Թուրքիոյ հետ պետք է կնքուեր վերջնական յաշտութիւն, կը նշանակէր, որ ի դերեւ կ՚ելնեին հայերուն բոլոր այն յոյսերը, թէ Հայկական հարցը կարող է լուծուիլ միջազգային դաշնագիրներով կամ դաշնակից պետութիւններու աջակցութեամբ:

«Հորիզոն» թերթն առաւել լավատեսօրէն էր տրամադրիւած։ Նախ կ՚արձանագրէր, որ յաշտութեան հանձնաժողովին Սէյմ միաձայն ընդունուած եզրակացութիւնը եւ թուրքերուն հետ բանակցութիւն սկսիլը կը նշանակէր, որ Անդրկովկասը հանդես կու գա որպէս առանձին պետութիւն։ «Իր այս քայլով Անդրկովկասը կամա, թէ ակամա պահ մը  կը դադարէ պետական մասնիկին դեր կատարելէն եւ իր վրայ կ՚առնէ ինքնիշխան եւ անկախ պետութեան սեփականութիւնը կազմող ֆունկցիաներէն մէկը՝ արտաքին յարաբերութիւնները»,- կը գրէր  թերթը։

Կադետական կուսակցութեան ներկայացուցիչ, երեսփոխան Սեմյոնովը Սէյմը յայտարարեր էր, որ «Անդրկովկասը Ռուսաստանէն անջատելով՝ դուք կերթաք աւելի առաջ, դուք ստիպուած կ՚ըլլաք Բաքուն եւ Վրաստանը անջատիլ Անդրկովկասէպ, Հայաստանը անջատիլ Անդրկովկասէն... Անկախութիւն յայտարարելէն ետք դուք կմտնիք թուրքական օրիենտացիային մէջ, ակամա կդառնաք Թուրքիոյ մէկ մասը կամ անկէ  կախուած, կամ անոր յուանաւորութեան տակ։ Դուք կընկնեք պետութիւններու այն խումբին մէջ, որը կը պատերազմէ Անգլիոյ, Ֆրանսիոյ եւ Ռուսաստանին դէմ»։ 

Հետագային Վրացեանը կը գրէր, որ Սեմյոնովը ճիշտ կը ներկայանցներ իրադրութիւնը. «Անդրկովկասը արագ քայլերով կը շարժուեր Թուրքիոյ գիրկը։ Հայերը կը պայքարէին ատոր դէմ, եւ անոնց ընդդիմութեան պատճառաւ անկախութեան հարցին լուծումը հետաձգուեց»։

Անդրադառնալով Ռուսաստանէն հեռընալու տեսակետին՝ «Հորիզոնը» կը գրէր, որ ոչ թէ Անդրկովկասն է երես դարձեր Ռուսաստանէն, այլ յակառակը։ «Ռուսական ծայրագավառներէն ոչ մէկն այնքան երկար ու համառ կառչած չմնաց Ռուսաստանէն. նա կը շարունակէ այսօր ալ իր երեսը դարձրած պահիլ դէպի հիւսիս, բայց այդ հիւսիսը, դժբախտաբար, աւելի ու աւելի կը հեռընա եւ թխպոտ կը դառնա»: 

Սէյմին բոլոր երեսփիխաններու, այդ թիվը՝ մահմեդականներուն միաձայն քուեարկութիւնը, հօգուտ թուրքահայերուն ինքնորոշման, յոյս էր արթնացեր, թէ Անդրկովկասին ժողովուրդները հասկըցեր են, որ առանց այդ հարցի լուծման Անդրկովկաս յնարաւոր չէ խաղաղութիւն հաստատիլ։

Փետրվար 22-ին Անդրկովկասեան սէյմը կը սկսէ քննարկիլ Անդրկովկասը անկախ ժողովրդավարական հանրապետութիւն հռչակելու հարցը։ Նախաձեռնութիւնը կը պատկանէր Նոյ Ժորդանիային եւ Սէյմի մահմեդական երեսփոխաններուն:

Գլխաւոր փաստարկն այն էր, որ անկախութիւն հռչակելու պարագային թուրքերը ետ կկանգնեն Բաթումին եւ Կարսի նահանգները պահանջելէն: Մինչ այդ, թուրքական կողմն արդեն համաձայներ էր բանակցութիւններ սկսիլ Անդրկովկասի ներկայացուցիչներու հետ։ Վեհիբ փաշան փորձեր էր բանակցութիւններն անցկըցնիլ Թիֆլիս, ապա՝ Բաթումի, սակայն Անդրկովկասեան սէյմը թուրքերուն հետ հանդիպման համար ընտրեր էր Տրապիզոնը։ Փետրվար վերջին հայերէպ, վրացիներէն եւ ադրբեջանցիներէն բաղկացած բազմանդամ պատւիրակութիւնը կը մեկնէ Տրապիզոն։

Շարունակելի․․․