Արեւմտեան Հայաստանին հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 14, 2023 in Պատմութիւն
125 դիտում

Բրեստ-Լիտովսկին պայմանագիրին ստորագրումէն ետք Անդրկովկասին իշխանութիւն կը յայտնուի դժուարին խնդիրին առջեւ՝ ճանաչե՞ր այդ պայմանագիրը, թէ՞ ոչ։ Պայմանագիրին ստորագրումէն անմիջապէս ետք Կովկասեան ռազմաճակատը թուրքական բանակին հրամանատար Վեհիբը հեռագիր կ՚ուղարկէ Կովկասեան զորքերու հրամանատար Լեբեդինսկուն՝ պահանջելով յնարաւորինս կարճ ժամկետները ազատել Կարսին, Արդահանի եւ Բաթումիին նահանգները:

«Ձերդ գերազանցութիւն, Ռուսական Հանրապետութիւնը եւ ռուսական կառավարութիւնը համաձայնելով դատարկիլ Բաթումի, Կարսի եւ Արդահանի շրջանները, հէնց նոր ստորագրեց յաշտութեան պայմանագիրը։ Այդ պատճառաւ յարկ կը  յամարեմ յայտնիլ, որ ես հէնց այժմ ստացա իմ գեներալիսիմուսի հեռագիրս՝ ձեզի խնդրելու, որ ամէնեն կարճ ժամանակը դատարկեք յիշեալ շրջանները»։

 Վեհիբ Մեհմեդ

Մէկ այլ հեռագիրով Վեհիբը Լեբեդինսկուն կը յայտներ, որ իբր թէ հայերը կը շարունակեն բռնութիւնները Կարինի շրջանին մահմեդական բնակչութեան յանդեպ, ինչին պատճառաւ իրենք՝ թուրքերը, ստիպուած են «անմիջապէս միջոցներ ձեռք առնիլ յիշեալ վայրերն ազատագրելու համար»։ Հայերու՝ իբր թէ գործած բռնութիւններն ընդամէնը առիթ էին Կարինին գրոհը սկսելու համար։  1918թ. Փետրվար 23-ին Տրապիզոն էին մեկներ Անդրկովկասին իշխանութիւններու պատգամախօսները։ Ստանալով Կարսը, Բաթումը եւ Արդահանը դատարկելու թուրքական պահանջը՝ Անդրկովկասեան սեյմի եւ Կառավարութեան նախագահներ Չխեիձեի եւ Գեգեչկորիին անունէն հեռագիր կ՚ուղարկուի Վեհիբին, որտեղ հարցում կ՚արուեր, թէ «Պե՞տք է արդեոք քննիլ յիշեալ շրջանները դատարկելու խնդիրը, եւ մի՞թէ թուրքաց կառավարութիւնը չի ցանկընա  յաշտութեան բանակցութիւններ սկսիլ Անդրկովկասին հետ»։ 1918թ. Փետրվար 26-ի երեկոեան  Անդրկովկասեան սեյմը արտակարգ նիստ կը յրաւիրէ եւ կը քննարկէ  թուրքերու պահանջը։ 

Ելոյթ կ՚ունենամ տարբեր խմբակցութիւններու ներկայացուցիչներ։ Բացի Մուսավաթի երեսփոխան  Խան Խոյսկուց, բոլորն կ՚առաջարկեն հետեւողական ըլլալ եւ ամուր կանգնիլ Սեյմիին՝ նախկինը հաստատած դիրքորոշմանը, այն է՝ Տրապիզոնի բանակցութիւնները վերջնական յաշտութիւն կնքեր Թուրքիոյ հետ։ Խան Խոյսկին կ՚ըսէր, որ առանձին քայլեր ձեռնարկելու կարիք չկա, քանի դեռ Տրապիզոնէն չեն վերադարձեր պատւիրակութեան անդամները։ Ինչ կը վերաբերէր Թուրքիոյ վերջնագրին, ապա ըստ Խան Խոյսկու՝ այն բնական էր ու լիովին հասկընալի։ 

«Թուրքիոն ձեզի առաջարկեց ներկայացուցիչներ ուղարկիլ Բրեստ-Լիտովսկ եւ մասնակցիլ հոն վարուող բանակցութիւններուն։ Դուք մերժեցիք։ Առաջարկ եղաւ հրապարակիլ Անդրկովկասը անկախ պետութիւն։ Դուք ձգձգեցիք։ Մի՞թէ բնական չէ, որ նա այժմ, յամարելով Անդրկովկասը իբրեւ մասն Ռուսաստանին, կնքեր է յաշտութիւն ամբողջ Ռուսաստանին հետ»,- թուրքերուն կ՚արդարացնէր Խան Խոյսկին (Մշակ, 1 մարտի, 1918թ., թիվ 44

Իսկ Անդրկովկասին մեծաթիվ պատւիրակութիւնը «Կարոլ Կարլ» (Կարլ թագավոր) նավին վրայ Տրապիզոնի ծովափն կը սպասէր, թէ երբ կբարեհաճեն ներկայանալ թուրքական կողմին ներկայացուցիչները։

Անդրկովկասին իշխանութիւնները լիազորութիւն կամ լեգիտիմություն մը չունեին խօսելու Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն անունէ՝ թուրքերուն հետ բանակցելու Կարսի, Բաթումի եւ Արդահանի շրջաններու ապագային շուրջ, որտեղ բռնազաւթումը կը շարունակուի  մինչ օրս։