Արեւմտեան Հայաստանին հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 16, 2023 in Պատմութիւն
153 դիտում

Սեյմի պատւիրակութեան հայ ներկայացուցիչներու դրութիւնը յատկապէս կը ծանրանա, երբ կիմանան, որ թուրքերը գրաւեր են Կարինը, իսկ Բրեստ-Լիտովսկ ստորագրուած է Կարսն ու Արդահանը թուրքերուն վերադարձնելու համաձայնութիւնը։ Թուրքերը կը պնդեն, որ Սէյմին պատւիրակութիւնը անմիջապէս ճանաչի Բրեստին պայմանագիրը եւ ազատի նշուած շրջանները։ Անդրկովկասին ներկայացուցիչներն ալ իրենց հերթին կը յայտարարեն, որ Անդրկովկասը յեղափոխութեան առաջին իսկ օրուընէ չի ճանաչեր բոլշեւիկներու իշխանութիւնը, հետեւաբար անոնց կողմէն ստորագրուած ցանկացած պայմանագիր իրենց համար ընդունելի չէ։ Թուրքերուն պնդումը հիմնուած էր այն բանին վրայ, որ Բրեստին պայմանագիրին ստորագրման պահին Անդրկովկասը չէր հռչակեր իր անկախութիւնը։ Սեյմին պատւիրակութիւնը գրաւոր կը ներկայացնէ իրենց դիրքորոշումն արտայայտող քանի մը կետ, որոնցմէ մէկը կը վերաբերէր Թուրքահայաստան հայերու եւ միւս ազգերու ինքնավարութեան իրաւունքին։ 

Թուրքական պատւիրակութիւնը կտրականապէս կը մերժէ այդ կետը՝ յայտնելով, որ թոյլ չի տար միջամտիլ իր երկրին ներքին գործերուն։

Համի բեյի երկու տարբերակը

Թուրքական պատվիրակութեան քարտուղար Համի բեյը առանձին կը յանդիպէ Խատիսեանին հետ եւ կ՚առաջարկէ  Արեւմտեան Հայաստանի խնդիրին լուծման երկու տարբերակ։

Առաջինը բնակչութեան փոխանակութիւնն էր. 300 հազար  Արևմտեան Հայաստանին հայեր կը մնային Անդրկովկաս, փոխարէնը նոյնքան թաթարներ կը տեղափոխոուէին Թուրքիո։ Հայկական կողմը կը մերժէ այս առաջարկը, որովհետեւ «ան կզրկեր մեզի իրաւունքե պահանջիլ Թրքահայաստանը, ուր թուրքերը կուզեին տեղաւորիլ Անդրկովկասեն տարուած մահմեդական տարրերը»,- կը գրէ Խատիսեանը։

Երկրորդ տարբերակով թուրքերը Արեւմտեան Հայաստանին հարցը կը դիտարկէին որպէս իրենց ներքին խնդիր։

Ինչ կը վերաբերէր Անդրկովկասին անկախութեանը, ինչը թուրքերու համար չափազանց կարեւոր էր, ապա Սեյմին պատւիրակութեան ներկայացուցած բոլոր հիմնաւորումներ, թէ իրենք անկախ պետութիւն են, չի ընդունուեր թուրքերուն կողմէն, եւ անոնք կը շարունակեն պնդիլ Բրեստ-Լիտովսկին պայմաններն ընդունելուն վրայ։

Յաջորդ օրերուն Չխենկելին լրացուցիչ պարզաբանումներ կու տար Անդրկովկասին անկախութեան, պետական կառուցուածքին մասին, սակայն թուրքերն ամուր էին կանգնած իրեն դիրքերը: Ռաուֆ բեյը կը շարունակէ պահանջիլ Բրեստ-Լիտովսկին պայմանագիրին կատարումը։

Թուրքերուն դիրքորոշումը յետեւեալն էր.

«Լենինին կառավարութ«ւնը, տապալելով նախկին կառավարութիւնը, կատարուած փաստին զորութեամբ բռներ է անոր տեղը։ Այն հանգամանքը, որ Անդրկովկասը չի ճանաչեր այդ կառավարութիւնը, ունէ ներքին նշանակութիւն եւ չի կարող անդրադառնալ արտաքին յարաբերութիւններու վրա, քանի այդ երկրին որեւէ  մաս մը չի անջատուեր եւ չի ստացուեր ուրիշ պետութիւններու ճանաչումը։ Ներկա բանակցութիւնները միայն մէկ նպատակ ունեն, պատրաստիլ եւ ընդունիլ տնտեսական, առեւտրական եւ ուրիշ տեխնիկական մանրամասնութիւններուն վերաբերող եւ Բրեստ-Լիտովսկին դաշնագիրէն բխող պայմաններ»։

Անդրկովկասին պատվիրակութիւնը Քաջազնունուն, Հեյդարովին եւ Լասխիշվիլուն ստիպուած կ՚ուղարկէ Թիֆլիս թուրքերուն պահանջները Սեյմ քննարկելու եւ որոշում ընդունելու համար։ Մարտ 13-ին Սեյմը կը լսէ բանագնացներուն, սակայն որեւէ որոշում չի կայացներ, փոխարէնե կը մեծացնէ պատւիրակութեան նախագահ, արտաքին գործերու նախարար Ակակի Չխենկելիի լիազորութիւնները։

Այդ ընթացքին թուրքական բանակը կը շարժուեր  առաջ եւ մարտին կէսերուն ռազմական գործողութիւններն կ՚ընթանային արդեն Սարիղամիշին յատուածը։  Խատիսեանը կը նշէր, որ սա թուրքերու մարտավարութիւնն էր՝ բանակցութիւններուն զուգահեռ շարունակիլ պատերազմը։

«Բոլոր պարագաներուն ալ թուրքերու գործելակերպը նոյնն էր, բանակցիլ եւ միաժամանակ պատերազմիլ՝ իրենց կամքը լիովին պարտադրելու համար։ Նոյն պատմութիւնը հետագային ինձ հետ կրկնուեց երկու անգամ եւս նոյն թուի մայիսը Բաթումիին մէջ եւ 1920թ. Նոյեմբերին Ալեքսանդրապոլին մէջ»,- կը գրէ Խատիսեանը։

Մարտի 23-ին բանակցութիւնները Տրապիզոն կը շարունակուեն։ Պատվիրակութիւնը ստիպուած կ՚ըլլա տարածքային որոշ զիջումներ ընիլ եւ թուրքերուն կ՚անցնէ ամբողջ Օլթիին շրջանը, Արդահանին շրջանի Յարաւային, Կարսի շրջանի յարաւ-արեւմտեան եւ Կաղզվանի արեւմտեան մասերը։ Սակայն թուրքերին ատ չէր գոհացնի, եւ քանի մը  օր անց կը ստացուի  անոնց  վերջնագիրը՝ 48 ժամուան մէջ  ընդունիլ Բրեստ-Լիտովսկին պայմանագիրին պայմանները։ Անդրկովկասին պատվիրակութիւնը կը սկսէ քննարկիլ Կարսը հանձնելու եւ Բաթումը պահելուն տարբերակը։