Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, November 27, 2023 in Պատմութիւն
115 դիտում

1917թ. Դեկտեմբերու կեսերուն, երբ ռազմաճակատն արագորեն կը քայքայուեր, Թիֆլիս գեներալ Նազարբեկեանի գլխաւորութեամբ կը կազմաւորուեր Հայկական կորպուսը։Կորպուսին շտաբը նախապէս կը տեղակայուի  Թիֆլիսին Աբասաբադեան հրապարակը գտնուող հայկական բարեգործական ընկերութեան շէնքը, իսկ որոշ ժամանակ անց կը տեղափոխուի Պէյբութեան փողոցին 3-րդ իգական գիմնազիային շէնքը։ Շուտով կը ձեւաւորուին հայկական գունդերը. 1-ինը՝ Քանաքեռ, 2-րդը՝ Խնուսի, 3-րդը՝ Դիլիջան, 4-րդը՝ Էջմիածին, 5-րդը՝ Վան, մէկական գունդ կը կազմաւորուի Սարիղամիշ եւ Ալեքսանդրապոլ։ Զորամասերուն հրամանատարներ կը նշանակուին գնդապետներ Ղարաքեշիշեանը, Յովսէփեանը, Պաւել Փիրումեանը, Մելիք-Մուրադեանը, Պէյ Մամիկոնեանը, Արղութեանը, Ղորղանեանը եւ ուրիշներ։ Կորպուսին կոմիսար կը նշանակուի Դրոն։ Գեներալ Նազարբեկեանն իր յուշերը կը գրէ, որ կորպուսին ղեկավարութիւնը կը յանդիպի դաշնակից պետութիւններու ներկայացուցիչներուն։

«Յարկ եղաւ փոխայցելութիւններ ընիլ դաշնակից տերութիւններու ներկայացուցիչներու՝ անգլիական զորավար Շորի, ֆրանսիական գնդապետ Շարդինիի եւ ամերիկեան հիւպատօս Սմիթի հետ։ Գնդապետ Շարդինիի հետ ես ծանօթացեր էի դեռեւս 1915թ. սկզբին։ Նա իմ քովս եկաւ, երբ ես Վանա լճի արեւմտեան աին էի՝ Կարմուջ գիւղը։ Տերութիւններու այդ բոլոր ներկայացուցիչները շատ կը յետաքրքրուեին կորպուսներու եւ յատկապէս՝ հայկական կորպուսին կազմաւորման ընթացքով։Ամէնէն շատ կը յետաքրքրուեին ֆրանսիացիները։ Գնդապետ Շարդինին նոյնիսկ հայկական կորպուսի սպայակոյտ գործուղեց ֆրանսիական հրետանային գնդապետի մը»։Շուտով Թիֆլիս կը ժամանէ Անդրանիկը եւ կը յանդիպէ Նազարբեկեյանին հետ։ Վերջինս կառաջարկէ  Անդրանիկը ընդգրկուիլ կորպուսին կազմը, ինչն Անդրանիկը կը մերժէ։ «Նա յպարտօրէն մերժեց իմ առաջարկս եւ նոյնիսկ ատ, ըստ երեւոյթին, զարմացուց ու վիրաւորեց զինքը։ Պարզուեց, որ զինքը առաջարկեր էին Արեւմտեան Հայաստանի հայերէն  կազմաւորիլ համահավաք հայկական ջոկատ։ Ես այդպէս ալ չէի կրնա հասկընալ՝ նա ինծի կենթարկուի, թէ ոչ »,- կը գրէ  Նազարբեկեանը։

1917թ. Դեկտեմբեր 18-ին կը կազմաւորուի եւս մէկ ստորաբաժանում Թուրքեստանեան բանակային կորպուսի հայերէն, որոնք, բաշխուելով վեց վաշտերը, Դեկտեմբեր22-ին կը հասնին Երզնկա, որտեղ իրադրութիւնը ծայրահեղ ծանր էր. զորամասերու հեռընալէն ետք չէր գործի Տրապիզոն-Երզնկա ճանապարհը, զորքերը զանգուածաբար կը լքեին առաջնագիծը։ Արդեն Դեկտեմբեր 26-ին Երզնկային ռազմաճակատէն կը հեռընա  Թուրքեստանեան վաշտերու մեծագոյն մասը. կը մնա  հայկական մէկ վաշտ՝ 4 սպա եւ մոտ 200 զինւոր։

«Գեներալ Լյախովի հեռընալէն ետք Երզնկային ջոկատի պետ կը նշանակուի  գնդապետ Մորելը։ Դեկտեմբերին վերջին Երզնկա մնացեր էր մոտ 1400 զինւոր, 500 թուրքահայ կամաւոր, 2 դաշտային եւ 2 լեռնային հրանոթ։ Թուրքեստանեան վաշտերու հրամանատարը կապիտան Հասանփաշաեանն էր, իսկ կամաւորականներու հրամանատարը՝ Սեբաստացի Մուրադը»,- կը գրէ Նազարբեկեանը։

Ակնյայտ էր, որ Երզնկա կնքուած զինադադարը թուրքերու համար ժամանակ շահելու միջոց էր։ Երկարատեւ պատերազմէն թուրքական բանակը քայքայուեր էր, մատակարարումը կը գործեր  մեծ խափանումներով, զինւորները յաճախ քաղցած կը մնային։ Սակայն զինադադարէն ռուսական բանակի նահանջը մեծ յնարաւորութիւններ կը ստեղծեր  թուրքերու համար: Անոնք շատ լաւ տեղեակ էին, թէ ինչ կը կատարուի ռազմաճակատի հակառակ կողմըմ, եւ կը փորձեին վերականգնիլ իրենց ուժերը հետագա յնարաւոր հարձակման համար։

Հայկական զորամասերը համալրելու նպատակաւ բնակչութեանը կոչով կը դիմեն Անդրկովկասեան հայկական տարբեր կազմակերպութիւնները։ 1917թ. Դեկտեմբեր 15-ին Հայ զինւորականներու միութիւնը կը յայտարարէ, որ 1900-1905թթ. ծնուած եւ ծառայութեան մէջ գտնուող զինւորները չեն զորացրուելու։ Միաժամանակ կոչ կըներ  բնակչութեանն ակտիւորեն պայքարել դասալիքներու դէմ եւ համալրիլ նոր կազմաւորուող հայկական զորամասերը։

Շարունակելի․․․

Նիւթին համար աղբիւր է հանդիսացեր Մշակին 1917 թուականի քառասունվեցերորդ համարը