Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 06, 2023 in Պատմութիւն
113 դիտում

1917թ. Նոյեմբերին վերջը եւ Դեկտեմբերին սկիզբը Անդրկովկասի երեք ժողովուրդները ձեռնամուխ եղան ազգային զորամիաւորումներու ստեղծմանը։ Փլուզուող Ռուսական կայսրութեան վերջին զինւորական ու քաղաքական ղեկավարութիւնն արդեն տուած էր համաձայնութիւնը, եւ հայերը, թաթարներն ու վրացիները կը փորձէին  յնարաւորինս շատ զէնք ստանալ նահանջող ռուսական բանակի ստորաբաժանումներէն։ Ռուս զինւորներն ու սպաները թեեւ կը թողնէին սպառազինութիւնը, սակայն բոլորը կը փորձէին ստանալ աւելին, այդ պատճառաւ հաճախակի էին զէնքի օրինական ու անօրինական վաճառքին դեպքերը, ինչպէս նաեւ հարձակումները հեռացող զինւորական էշելոններու ու խումբերու վրայ։ Հարիւրհազարաւոր զինւորներու ու անոնց ընտանիքին անդամներու անցումն Անդրկովկասին երկաթուղային խոշոր հանգոյցներով յաճախ մեծ լարուածութիւն եւ բախումներ կ՚առաջացնէ: 

«Վայրի» դիվիզիան

Առաջին համաշխարհային պատերազմի հէնց սկիզբէն Ցարական Ռուսաստանը կը սկսի ազգային զորամիաւորումներ կազմաւորիլ. բացի հայկական կամաւորական ջոկատներէն, կը ստեղծուի նաեւ մուսուլմանական դիվիզիան, որու մէջ կ՚ընդգրկուէին  հիւսիս-կովկասեան ժողովուրդները։ Դիվիզիոնին մէջ  առանձին ստորաբաժանում ունեին նաեւ կովկասեան թաթարները։ Մուսուլմանական դիվիզիոնը պատերազմի տարիներուն կը մասնակցէ շարք մը  ռազմական խոշոր գործողութիւններու՝ հիմնականը արեւմտեան ռազմաճակատը, եւ աչքի կ՚ընկնէ  իր համարձակութեամբ, նաեւ դաժանութեամբ։ Շուտով դիվիզիոնը  կը ստանա  «Վայրի» անուանումը։

Բոլշեւիկեան հեղաշրջումէն եւ ռազմաճակատի քայքայումէն ետք դիվիզիոնը կը յայտնուի Կովկաս։ 1917թ. Նոյեմբերուն կազակներու եւ հիւսիս-կովկասեան ժողովուրդներու մէջ արիւնալի բախումներ կը սկսուին, ինչին յետեւանքով կաթվածահար կ՚ըլլա Անդրկովկասի մատակարարման գրեթէ ողջ համակարգը։

Շուտով Գանձակ, Շամքոր եւ այլ շրջանները կը կէդրօնանա դիվիզիոնի  թաթարական ստորաբաժանումները, որոնք, միաւորուելով տեղի բնակչութեան հետ, իսկական պատուհաս կը դառնան ոչ մահմեդական բնակչութեան համար։

1917թ. Նոյեմբերին կեսերուն Անդրկովկասի յարաւային շրջանները կը սկաեն ասպատակիլ Իրանի տարածքէն ներխուժած թրքախօս ցեղերը, որոնք յայտնի էին շահսեւաններ անունով։ Անոնց  հարձակման հիմնական ուղղութիւնը Լենքորանի, Կովսականի, Ջրական, Մուղանի շրջաններն էին, որտեղ կիսավայրի ցեղախումբերը կ՚ոչնչացնէին ռուսական ուղեկալները, կը սպանեին զինւորներուն, կը կոտորեն խաղաղ բնակչութեանը եւ կը զբաղուին թալանով։

Տիրանալ հայերու հողին

Գանձակին շրջանը մահմեդականներու առաջին խժդժութիւններու ֆորմալ պատճառը հողի հարցն էր. Անդրկովկասեան կոմիսարիատի որոշումով սկսուած էր հողի բաժանումը, եւ մահմեդականները կը փորձէին դուրս մղիլ քրիստոնեա բնակչութիւնը, առաջին հերթին՝ հայերոգն, եւ տիրանալ անոնց հողին։ 1917թ. Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր ամիսներուն հայկական մամուլը կը տպագրեր  հողերու ու գիւղերու բռնազաւթման բազմաթիւ ահազանգեր։ Գանձակը իրադրութիւնը փոքր-ինչ այլ էր. հայկական համայնքին կազմակերպվածութիւնը զերծ կը պահեր հարձակումներէն, սակայն հոս ալ  յաճախակի էին թաթարներու ու ռուսներու բախումները։

1918-ի Յունվարին սկիզբը ծանր դրութեան մեջ կը յայտնուին Գանձակին շրջանի Նուխի գաւառին հայկական գիւղերը։ Մահմեդականները կը շրջապատեն Նուխի քաղաքին շրջակա հայկական գիւղերը, կ՚ավերեն ու կը թալնեն երեքը եւ կը պահանջեմ հայերէն անյապաղ հեռընալ՝ ըսելով, որ ատոնք թուրքական բնակավայրեր են։ Հունվար 6-ին «Մշակ» թերթի թղթակից Աբգար Պայազատը (Աբգար Տեր-Աբրահամյան) կը հեռագրէ, որ թաթարները հարձակուած են հայկական Ջաֆարապատ, Չոլախլու, Ալիար, Մալդ, Օթմանլու, Քյուլունգ եւ այլ հայկական գիւղերուն վրայ ու ստիպերեն հայերուն հեռընալ։

«Այդ գիւղացիները շնորհիւ անպաշտպանութեան կատարեցին այդ տարօրինակ հրամանը, որմէ ետք  թուրք զինուած խուժանը թալանեց ամբողջ շարժական գոյքը, հրդեհի մատնեց գիւղերի բոլոր տուները»,- կը գրէր  Պայազատը։ Թաթարական զինուած խմբաւրումները ոչնչացուցեր էին նաեւ երկաթուղային ենթակայարանները Եվլախ, Աղստաֆա, Շամքորում եւ այլուր։

Շամքոր

Շամքորին դեպքը բաւական մութ պատմութիւն էր, քանի որ ատկէ  անմիջապէս ետք տեղեկութիւններ կը շրջանառուեին, թէ ռազմաճակատէն հեռացող ռուս զինւորներու զինաթափման հրամանը ստացուած է Թիֆլիսէն։ Սիմոն Վրացեանն իր յուշերը կը նշէ, որ ռուս զինւորներու վրայ հարձակուող զրահագնացքը կը պատկանէր  վրացի Աբխազավային, իսկ հարձակվողներու մէջ էին Վայրի դիվիզիայի զինեալները՝ գնդապետ Լեւան Մաղալովի (Մաղալիշվիլի) հրամանատարութեամբ։ 

«Գրաւուած թնդանոթներն ու բոլոր զէնքերը սեփականացուց Գանձակին Մահմեդական ազգային խորհուրդը։ Մեծ շուքով ավարը տարուեց Գանձակ։ Թուրք սոցիալ-հեղափոխական (էսէռ) պարագլուխ Ասլան բեգ Սաֆիքուրդսկին, հեծած առաջին թնդանոթը, յաղթական մուտք գործեց Գանձակ»։

Հետագային յայտնի դարձաւ,  որ այդ հարձակմանը անմասն չէին եւ վրացի վարիչներէն ոմանք։ Հունվար 6-ին  Ռամիշվիլին կը զեկուցեր Անդրկովկասեան կոմիսարիատի նիստին, թէ «անհրաժեշտ էր զինաթափիլ Ցարսկի Կոլոդեցէն մեկնած զորամասը եւ զենքը հանձնիլ վրացական կորպուսին։ Ուղարկուեց զրահապատ մը  եւ զորամաս մը... Բոլոր միջոցները ձեռք են առնուած»։ Իսկ Ջուղելին կը մատնանշէր «Աբխազավային եւ իր զորամասի կատարած տխուր դերը: Զինաթափում չէր այդ, այլ զինւորներու թալան»։