Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 11, 2023 in Պատմութիւն
141 դիտում

1918թ. սկիզբը Անդրկովկաս կը սկսէ ակտիվանալ թաթարական տարրը, որն աստիճանաբար քաղաքական կառուցվածք էր ստացեր, ձեւաւորեր էր իր կուսակցութիւնները եւ ակտիվօրէն կը զբաղուեր ազգային զինուած ուժերու ստեղծմամբ։ Անդրկովկասին թաթարները՝ ադրբեջանցիները, օգտուելով Ռուսական կայսրութեան քայքայումէն, ակտիվօրէն կը համագործակցեին Թուրքիոյ հետ։ 

Ադրբեջանական հասարակական-քաղաքական վերնախավին ձգտումները լիովին կը համընկնեին թուրքերու շահերուն. Կովկասի թաթարները կը ցանկընային անջատուիլ Ռուսաստանէն։ 1917-18թթ իրադարձութիւններու շարքը կարեւոր նշանակութիւն էր ստացեր նահանջող ռուսական բանակին զէնքի ու սպառազինութեան բռնագրավումը։ Արդեն հունվարին Գանձակ եւ Շամքոր տեղի ունեցած արիւնալի իրադարձութիւններու հետեւանքով զոհուեր էին հազարաւոր ռուսներ։ 

Անդրկովկասեան կառավարութիւնը թեեւ հանդես կու գար միասնական իշխանութեամբ, սակայն թաթարներու, վրացիներու եւ հայերու ռազմաքաղաքական ու տնտեսական շահերը յակամետ էին։ 1918-ի սկիզբը աստիճանաբար կը սկսին ձեւաւորուիլ անդրկովկասեան երեք ժողովուրդներու տարածքային հավակնութիւնները՝ երեքն ալ պետականութիւն հիմնելու ճանապարհին էին, եւ երեքն ալ կը ցանկընային յստակեցնիլ իրենց սահմանները։ Սակայն տարածքային սահմանազատումը Ցարական կառավարութեան օրոք արուած էր ոչ թէ ազգային պատկանելութեան, այլ վարչական կառավարման սկզբունքով, ինչին յետեւանքով գրեթէ բոլոր շրջանները կար խառը բնակչութիւն։ Ռուսական բանակի հեռընալուն զուգընթաց կը սկսուին բախումները թաթարներու եւ հայերու միջեւ։

Թաթարները կը ցանկընային դուրս մղիլ հայ բնակչութեանը այն շրջաններէն, որոնք կը յամարեին իրենց պետականութեան սահմանները։ Բացի այդ, կը գտնեին, որ տարածքային իրաւունքներ ունին Երեւանի նահանգի շարք մը բնակավայրեր։ Անդրկովկասեան կոմիսարիատը եւ հետագային՝ Սէյմը, չունեին բավարար ուժ եւ յեղինակութիւն այս բախումները կանխելուն համար։

Աստուածատուր Խաչատրեանը, ով Արեւելեան Հայաստանի առաջին վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսեանի հանձնարարութեամբ 1920թ. կազմերէր հայ-թուրքական յարաբերութիւններու մասին ծաւալուն տեղեկանքը, կը գրէ.

«Կովկասին թաթարներուն վերաբերմունքը Կովկասին գործերը սկզբեն սկսած շատ որոշ է, եւ մարդիկ վրացիներու պես չեն թաքցներ իրենց մտադրութիւններն ու ձգտումները, որ է՝ նախ՝ միանգամ ընդմիշտ անջատուիլ Ռուսաստանեն եւ երկրորդ՝ առաջապահն դառնալ օսմաններուն՝ Կովկասին տիրելու համար։ Այս երկրորդ կետի իրագործման համար անհրաժեշտ էր մէեջ տեղէն վերցնիլ հայերու հարուցած արգելքը, որ կրնա կատարուիլ հայերու ջախջախումով եւ բնաջնջումով, որ եւ օսմաններուն ալ բուն նպատակակետն էր եւ անոնց կողմեն թելադրուած թաթարներուն։ Հոս ուրեմն Կովկասի թաթարներն ու օսմանեան թուրքերը կմիանան իրարու ընդհանուր համաթուրք իդեալին շուրջ»։

1918-ի Յունվարին վերջէն երկաթուղային կայարանները, ճանապարհներուն կը սկսեն հարձակման, թալանի ենթարկուել հայերը։ Շատերուն կիջցնեին  գնացքներէն ու կը սպանեն։

«Մշակ», 4 փետրվար, 1918թ., թիվ 26

Փետրվար 1-ին գիշերը Նոր-Բայազետի գաւառին Երանոս գիւղի խումբ մը գիւղացիներ իրենց գործերով կը մեկնեն Թիֆլիս։ Վագոնները տեղ չըլլալուն պատճառաւ անոնք կը տեղաւորուեն ապրանքատար վագոնի գավիթը։ Երբ գնացքնկանցներ Աշաղա-Սարալ կայարանին մօտով, տեղական թուրքերը երկար, ծայրը երկաթէ կեռ ձողեր մեկնեցին դեպի վագոնը եւ ատոնցով ցած գցեցին քնած գիւղացիներէն Ասատուր Սիմոնեանը եւ Ավագ Կարապետեանը։ Կենթադրեն, որ խեղճերը գնացքին արագ ընթացքին միջոցին ընկնելով, տեղն ու տեղը մեռեր են, եւ ապա թուրքերը թալաներ են անոնց։

«Վայրենի ատելութիւն դեպի հայերը»

Փետրվարին սկիզբը  քննարկելով թաթարական ավազակախումբերու հարձակումներու հարցը՝ Երկրային խորհուրդը կը լսէ ռուս Մստիսլավ Ցվետկովի վկայութիւնը, թէ ինչպէս էին թաթարական զինուած բանդաները Լեակի կայարան պահանջեր հանձնիլ զէնքը, ապա ստուգիլ ուղեւորներու փաստաթուղթերը հայերուն գտնելու նպատակաւ։ Գանձակ գնացքն արդեն կը գնդակոծուի, եւ մարդիկ կը փրկուեն միայն մեքենավարին շնորհիվ, ով կարագացնէ ընթացքը։ Ցվետկովը նշեր էր, որ «թուրքերու այդ վայրենի ատելութիւնը դեպի հայերը հետեւանք եղաւ այն բանի, որ հայերը փոխարինեցին զորաճակատը հեռացող ռուսներուն՝ ատորով, իբր թէ երկարացրին պատերազմը»։

Եղիշէ Իշխանեանը «Լեռնային Ղարաբաղ. 1917-1923» յուշագրութեան մէջ կը վկայէ, որ Յունվարին վերջը Վարանդայի, Աւետարանչոց Սղնախ եւ Ալամանց Գոմեր գիւղերը ճակատէն վերադարձած զինւորներուն գիշերը սպաներ էին հրացաններուն տիրանալու նպատակաւ։ Ճանապարհները կը վերահսկուեին թաթարական խումբերու կողմէն, ովքեր առաջին իսկ յնարաւորութեան պարագային կը յարձակուեին  ուղեւորներու, յատկապէս՝ զինւորներու ու սպաներու վրայ։

Փետրվարին սկիզբը Վլադիկավկազէն Թիֆլիս կը հասնեն  Արեւմտեան ռազմաճակատը կռուած 75 հայ զինւոր։ Գանձակ չհասած՝ անոնք կիմանան, որ ճանապարհներն անվտանգ չեն։

«Զինւորները արեւմտեան ճակատը թրծուած, բազմիցս բաց աչքերով դեպի մահը ընթացած մարդիկ կորոշեն  ճամփէն դուրս, բաւական հեռու տեղով, ճամփին զուգահեռ ուղղուիլ դեպի քաղաք։ Ճամփի երեք քառորդն կանցնեն  առանց միջադէպի, բայց կը նկատուեն թուրքերու կողմէն, որոնք կը կրակեն զինւորներու վրայ։ Զինւորներուն կառաջնորդէր Տեղ գիւղացի Պետրօսը, Գեւորգեան շքանշաններով կուրծքը զարդարած քաջ մարդ, որ հմտօրէն ղեկավարելով խումբը, շեշտակի ու անվրեպ համազարկերով կը կասեցնէ թուրքերու մօտ 100 հոգանոց առաջացող խումբը։ Թուրքերը տասը սպանուած եւ վիրաւոր կունենան, իսկ հայերը հինգ վիրաւոր»,- կը գրէ Եղիշէ Իշխանեանը։

Շարունակելի․․․