Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 12, 2023 in Պատմութիւն
136 դիտում

Երեւան հուզումներ կը սկսուին, եւ զայրացած բնակիչները Ազգային խորհուրդէն կը պահանջեն անյապաղ կտրուկ գործողութիւններու դիմիլ ու պատժիլ թաթարներուն։ Երեւանին ազգային խորհուրդը կ՚որոշէ  չսրիլ իրադրութիւնը եւ բանակցութիւններ սկսիլ թաթարներուն հետ։ Կը ստեղծուի պատվիրակութիւն Յովհաննէս Մելիքեանին (բժիշկ, Ազգային խորհրդի անդամ Յովակիմ Մելիքեանին եղբայրը), Առաքէլ Աֆրիկեանին, Սահակ Թորոսեանին, թաթար Խալիլ բեկին եւ իրաւաբան Աղաբաբեին անդամակցութեամբ։Պատվիրակութիւնը կը գնէ Ղամարլու եւ կը պահանջէ վերադարձնիլ վիրաւորներուն, սպանուածներուն դիակները եւ դադարեցնիլ ռազմական գործողութիւնները։ Թուրքերը երեք օր կը պահանջեն պայմանները քննելու համար, սակայն ժամկետը լրանալէն ետք չեն արձագանքեր։ Աւելին՝ կը սպանեն բոլոր գերիները ու վիրաւորները։

«Տաճիկներու պրոպագանդային ազդեցութեան տակ եւ Շամդինբեկովի արածներէն խրախուսուած՝ Ուլուխանլուի շրջանի թուրքերը հարձակուեցան այդ շրջանի հայ գիւղերու եւ զինւորներու վրայ։ Այնուհետեւ թուրքերը հարձակուեցին Ուլուխանլու, Արաքս, Արազդաեան կայարաններու վրայ, այրելով ու թալանելով կայարանները եղած պահեստները։ Այդ վայրագութիւններէն ետք Ազգային խորհուրդը որոշեց պատժիչ զորամաս ուղարկիլ եւ զսպիլ թուրք խուժանի վայրագութիւնները։ Այդ գործը հանձնուեց Դրոյին, որ կարճ ժամանակամիջոցը մաքրեց շրջանը թուրք աւազակախումբերէն՝ քանդելով վեց գիւղեր»։

Խժդժութիւններ Թիֆլիս

Խժդժութիւններ տեղի կունենան նաեւ Թիֆլիս. Երեւանեան հրապարակը կը սպանուի մուսուլմանական դիվիզիային զինւոր։

Յանցագործութիւնը դեռ չբացայայտուած՝ Թիֆլիսին նահանգային կոմիտէն «բորչալվեցիներն» ստորագրութեամբ նամակ կը ստանա, որտեղ գրուած էր, որ եթէ զինւորին սպանութիւնն անմիջապէս չբացայայտուի, ապա «Բորչալուն կգա Թիֆլիսին վրայ»։ Այս տեղեկութիւնը կը տարածուի Թիֆլիսին Մեյդան եւ Շեյթան Բազար շրջանները, որտեղ շուտով կերեւեն Վայրի դիվիզիային ձիաւորները եւ կը սկսեն խուզարկութիւններ ընիլ։ Շուտով դեպքի վայր կը շտապեն Կարճիկեանն ու Սուլթանովը եւ կը կարողանան խաղաղեցնիլ իրավիճակը։ Նահանջող ռուսական զորքի եւ թաթարներումիջեւ արիւնալի բախումներ տեղի կունենան Մառնեուլի շրջանը՝ Սանդար կայարանը։

Փետրվար 13-ին Կոմիսարիատը յատուկ ուղերձ կը յղէ Կովկասին ժողովուրդներուն, որտեղ համերաշխութեան եւ խաղաղութեան կոչ կըներ.

«Թող յայտնի ըլլա ամբողջ ազգաբնակութեանը, որ յեղափոխութեան թշնամիները անդադար կը ջանան վեճ ու երկպառակութիւն սերմանիլ Անդրկովկասին ազգերու միջեւ եւ վառիլ այնպիսի հրդեհ, որպիսին գերեզման կպատրաստե յեղափոխական ժողովրդավարութեան բոլոր ակնկալութիւններուն։ Մենք կանգնած ենք ահարկու վտանգին առաջ, Անդրկովկասին ժողովուրդնե՛ր, եղեք հեռատես եւ մի՛ ենթարկուեցեք սադրանքին»։

Անդրկովկասին թաթարական բնակչութիւնը հայերը կը փորձեր դուրս մղիլ ոչ միայն այն շրջաններէն, որոնք կը յամարեր իրենը, այլեւ հայկական գաւառներէն. տեղի կունենար երկու ժողովուրդներու տարածքներու սահմաններու յստակեցում՝ զէնքի ուժով ու պայքարով, որը հետագային շարունակուեց Հայաստանի հանրապետութեան գոյութեան ամբողջ ժամանակաշրջանը։ 

Չնայած 1905-1907թթ. հայ-թաթարական բախումներու դառը փորձին՝ հայերուն համար սա անսպասելի ու մտահոգիչ իրականութիւն էր։ Կը ստեղծուեր երկրորդ ճակատը, որու դէմ պայքարը կը թուլացներ  արտաքին՝ թուրքական հարձակմանը դիմակայելու յնարաւորութիւնը։