Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու հարցին շուրջ(1955թ.) 

  • by Western Armenia, February 29, 2024 in Պատմութիւն
66 դիտում

Յայտնի է, որ Թիւրքական կառավարութեան  հիմնադիրներու եւ այն ընդհուպ մինչեւ 1950-60-ականները կառավարողներու շարքը գերակշիռ մեծամասնութիւն կը կազմէին նախկին երիտթիւրքերը, որոնք իրենց այլամերժ ու ռասիստական գաղափարախօսութեան տարբեր դրսեւորումները ներառեցին թիւրքական պաշտօնական քաղաքականութեան մէջ: 

Աս յատկապէս ցայտուն դրսեւորուեցաւ 1923-1950թթ. միանձնդա իշխած Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցութեան (ՀԺԿ) կառավարման տարիներուն:

Այդ ընթացքը բնիկները  յոյս ունէին որոշակի փոփոխութիւն տեսնալ իրենց նկատմամբ իրականացուող քաղաքականութեան մէջ, որը, սակայն, խորքային առումով չիրականացաւ: ԴԿ-ի իշխանութեան տարիներուն` 1950-60 թթ. բնիկներու վիճակին հետ կապուաղ սակավաթիվ եւ մակերեսային դրական տեղաշարժերու կողքը տեղի ունեցաւ դեպք մը, որը էական եւ կործանիչ յարուած հասուց ոչ մուսուլման բնիկներուն եւ յատկապէս հայկական եւ յունական համայնքներուն. ատ 1955թ. 6-7 Սեպտեմբերու հիմնականը Կոստանդնուպոլիսին մէջ  հայերու եւ յոյներու դէմ կազմակերպուած «պոգրոմներն» էին (ջարդարարութիւն):  

06 Սեպտեմբեր՝ ժամը 13:00-ին, Թիւրքիոյ պետական ռադիոյով յայտարարուած է, որ Սալոնիկին մէջ գտնուող Աթաթիւրքին հայրական տան վրայ ռումբ է նետուած: Այս լուրը կեսօրէն ետք կը հրատարակէ «Իսթանբուլ Էքսպրես» թերթը, որը յատուկ ատոր համար նոյն օրը երկրորդ անգամ կը տպագրուի: 06 Սեպտեմբեր՝  կէսօրէն ետք տարբեր երիտասարդական կազմակերպութիւններ Թաքսիմ հրապարակը կը կազմակերպէն բողոքին հանրահաւաք` կապուած ատ դէպքին հետ: Ատկէ ետք միտինգաւորները կը սկսին քարեր նետիլ Թաքսիմին քով Իսթիքլեալ պողոտային վրայ գտնուող յոյներուն եւ հայերուն պատկանող խանութներու վրայ, իսկ կարճ ժամանակ անց կը յայտնուին նախօրոք մահակներով եւ այլ անհրաժեշտ գործիքներով զինուած խումբեր, որոնք կը սկսին հարձակուիլ, կոտրիլ ու թալանիլ ոչ մուսուլմաններուն պատկանող խանութները, արհեստանոցները, տուները, դպրոցները, եկեղեցիները եւ անգամ գերեզմանատուները:

Ջարդերը չէն սահմանափակուած միայն Իսթիքլեալ պողոտայով, այլ արագօրէն տարածուած են Պօլիսին մէջ միւս թաղամասեր` Բաքըրքյոյ, Պէյօղլու, Պէյքոզ, Պէշիկթաշ, Էմինոնիւ, Էիւփ, Ֆաթիհ, Քադըքյոյ, Սարըյեր, Շիշլի, Ուսքիւդար անգամ Պօլիսին մոտակայքը գտնուող Մարմարա ծովին Իշխանաց կղզիներ, որտեղ կը բնակուէին յոյներ ու հայեր եւ հիմնականը հոն կը գտնուէին անոնց ամառանոցները: Սակայն, ըստ թաղամասերու, ամէնէն շատ հարձակման ենթարկուած օբյեկտները գտնուած են Պէյօղլու թաղամասը:

Մինչեւ Աթաթուրքին տան ռմբահարման մասին ռադիոյով յայտարարիլը եւ թերթին մէջ տպագրիլը՝ Պօլիսին տարբեր վայրերը յաւաքուած էին մարդոց հոծ խումբեր, որոնք լուրի տարածումէն րոպեներ անց արդեն սկսած են իրենց գործողութիւնները: Ի դէպ, կան փաստեր եւ անհերքելի ապացոյցներ, որ ատ մարդիկ նախօրոք բեռնատարներով քաղաքի կեդրոն էին տեղափոխուած Ստամբուլին արվարձաններէն:

Ձեւաւորուած էին 20-30 հոգանոց ջարդարարներու խումբեր, որոնց մէջ եղած է յստակ դերաբաժանում. խումբերու ղեկավարներ, հրահրողներ, բնիկներու տուներու եւ խանութներու տեղերը ցոյց տուողներ, ջարդարարներ, ուղղորդողներ, թալանողներ եւ այլն: Թաղամասերու որոշակի տեղերը նախօրոք կանգնած էին բեռնատարներ եւ ավտոբուսներ, որոնց մէջ կը գտնուէին համապատասխան գործիքներ, մահակներ, որոնք ջարդարարներու խումբերը կը սանային զէնքին պէս եւ կ՚անցնէին  իրենց գործողութիւններու կատարմանը: Երբեմն այդ խումբերը կը միանային փողոցները կամ սրճարանները գտնուող այլ թիւրքեր եւս` ինքնաբուխ կամ թալանելու ակնկալիքով ու մոլուցքով: 

Ջարդարարներու խումբերու ղեկավարներն իրենց ձեռքը ունէին ցուցակներ, որտեղ մանրակրկիտ ձեւով նշուած էր կոնկրետ թաղամասը կամ փողոցը գտնուող փոքրամասնութիւններու տուներու, խանութներու, եկեղեցիներու հասցեները: Հէնց միայն այս փաստը բաւարար է հասկնալու, որ այդ ամէնը նախօրոք կազմակերպուած էր պետութեան կողմէն: Բացի այդ, յոյներու, հայերու տուներու եւ խանութներու վրայ նախօրոք նշաններ էին ըրած, որպեսզի յեշտութեամբ գտնեին. ասանկ, այդ տուներու վրայ կամ խաչ ըրուած էր, կամ գրուած էր GM (gayrimuslim)` ոչ մուսուլման։   Շատ կարեւոր է նկատիլ, որ ջարդարարներուն ինքնաբուխ կ՚ուղղորդէին նաեւ մուսուլման բնակիչները՝ յայտնելով կամ ցոյց տալով իրենց հայ եւ յոյն հարեւաններու տուները կամ խանութները: Մոլագար ամբոխը կը հարձակուէր եւ կը պղծէր անգամ գերեզմանները, կը հանէր աճիւնները, կը փշրէր ոսկորները կամ կ՚այրէր ատոնք: Արձանագրուած են դէպքեր, երբ գերեզմանէն հանած են նոր յուղարկաւորուած մարդու աճիւն եւ գազազած դանակահարած այն: 

Աւերածութիւններուն մասնակցած էր 2032 անձ, թալանին` 772, իսկ խումբերու ղեկավարներու թիվը 347 էր: 

Շարունակելի․․․

Western Armenia TV-ի լրագրող Աշխեն Վիրաբյան

Նիւթը պատրաստելիս օգտուած ենք՝  

Eylül Olayları: Fotograflar-Belgeler: …, s. 258. 20 Еремеев Д., նշված աշխ., էջ 88: 21 Eylül Olayları: Fotograflar-Belgeler: …, s. 260

Güven D., 6-7 Eylül Olayları, İstanbul, 3-üncü baskı, 2009, s. 15.

https://syriacpress.com/blog/2020/09/07/the-6-7-september-1955-pogrom-extremely-violent-premeditated-perpetrators-at-large-and-no-official-recognition/
https://medyanews.net/the-istanbul-pogrom-of-6-7-september-1955-remembered-after-66-years/