Քրմական աւանդութեան համաձայն՝ Մասիսը կը դիտուի որպէս Արարման կեդրոն կամ առաջնային ուժային առանցք։ Այս պատկերացման շրջանակին մէջ «Արձախ» անուան մեկնաբանութիւնը կը ստանայ իւրայատուկ ներքին տրամաբանութիւն։
Այս համակարգին մէջ աշխարհը կը բաժնուի ոչ թէ քաղաքական կամ աշխարհագրական սահմաններով, այլ սրբազան ուղղութիւններով․
- Կեդրոն՝ Մասիս,
- Աջ ոլորտ,
- Ձախ ոլորտ։
Այս մօտեցումով «Արձախ»-ը կը ներկայացուի ոչ թէ որպէս բառի տառային վերծանում, այլ որպէս ուղղութեան անուն՝ Ար + Ձախ, այսինքն՝ «Արարման վայրին ձախ կողմը գտնուող կողմ» կամ «Արարչական կեդրոնի ձախ թեւին մէջ գտնուող աշխարհ»։
Ըստ այս պատկերացման՝ «ձախ» հասկացութիւնը կը կրէ ոչ թէ աշխարհագրական, այլ խորհրդանշական եւ ուժային նշանակութիւն։ Քրմական տիեզերաբանական համակարգին մէջ՝
- Ար՝ Արարման կեդրոն, սկզբնաղբիւր,
- Աջ՝ արարչական գործուն կամ արական հոսք,
- Ձախ՝ արարչական ընդունող կամ պահպանող հոսք։
Այս մեկնաբանութեամբ «Արձախ»-ը կը դիտարկուի ոչ միայն որպէս տարածքի անուն, այլ նաեւ որպէս արարչական համակարգին մէջ որոշակի գործառոյթ ունեցող հատուած։
Հետաքրքրական է նաեւ այն տեսակէտը, որ քրմական աւանդութեան մէջ անունը չի բաժնուիր առանձին տառերու՝ (Ա-Ր-Ձ-Ա-Խ), այլ կ’ընկալուի որպէս երկու իմաստային ամբողջութիւններու միութիւն՝ Ար + Ձախ։ Նման մօտեցումներ կը հանդիպին շարք մը հին աւանդութիւններու մէջ, ուր սրբազան անունները կը մեկնաբանուին ոչ թէ տառ առ տառ, այլ ամբողջական իմաստային կառոյցներով։
Նշում․ Վերոնշեալ մեկնաբանութիւնը կը ներկայացնէ քրմական-աշխարհայեացքային մօտեցում եւ չի համարուիր «Արձախ» տեղանուան ընդհանուր ընդունուած պատմալեզուաբանական ստուգաբանութիւնը։ Պատմական լեզուաբանութեան մէջ այս անուան ծագման վերաբերեալ գոյութիւն ունին նաեւ այլ գիտական վարկածներ։
Շարունակելի…