Երուսաղեմին հայ թագուհիները

  • by Western Armenia, January 19, 2024 in Պատմութիւն
103 դիտում

Գաղտնիք չէ, որ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը կարեւոր նշանակութիւն ունեցաւ խաչակրաց արշաւանքներու համար: Խաչակիրները գուցե աւելի մեծ ընդունելութիւն կը գտնեին Հայաստանին մէջ, քան որեւէ այլ տեղ:

Հռոմին պապ Գրիգոր XIII-ն այդ մասին կը վկայէ. «Այն ատեն, երբ քրիստոնեա իշխաններն ու ռազմիկները գացած էին վերադարձնելու Սուրբ երկիրը, ոչ մի ժողովուրդ նոյնքան խանդավառ, յաւատով ու ոգեւորուած չէր գա անոնց օգնուեյան, ինչպէս հայերը, որոնք կօգնեին խաչակիրներուն ձիերով, պարէնով եւ ուղղորդմամբ: Հայերն կօգնեին  ռազմիկներուն Սուրբ պատերազմներուն ընթացքը իրենց քաջութեամբ ու նւիրուածութեամբ»: Բայց շատ աւելի հետաքրքիր է այն փաստը, որ Երուսաղեմին թագաւորութեան 200-ամեա գոյութեան ընթացքը գրեթէ բոլոր թագուհիները հայ են եղած: Փաստացի հինգ թագուհիները եւ վեց թագաւորներու կիներէն 4-ը հայկական արմատներ ունեին՝ լրիվ կամ մասնակիօրէն: Անկէ շատերը երկրի պատմութեան մէջ նշանակալի դեր են ունեցած որպէս անչափահաս թագաժառանգներու խնամակալներ, ինչպէս նաեւ` թագաւորութեան կառավարման հարցը:

Արդա Արդան հայ ազնուական Մարաշի Թաթուլին (կամ Թորոս) դուստրն էր եւ Երուսաղեմին առաջին թագաւորին կինը: Անոր իրական անունը արդի աղբիւրները չի նշուեր, սական XVII դարէն անոր աւանդաբար կը կոչեին Արդա: Ան ամուսնացած էր Երուսաղեմին թագաւոր Բալդուին I Բուլոնցիին հետ, որը Արդային հոր աջացութեամբ դարձած էր Եդեսիային (Ուրֆա) առաջին կոմս: Երբ խաչակիրներն առաջին անգամ Գոտֆրիդ Բուլոնցիին գլխաւորութեամբ գրաւեցան Երուսաղեմը, Բալդուինը դարձաւ թագաւոր: Այսպես Արդան դարձաւ Երուսաղեմին առաջին թագուհին: Մորֆիա Մալաթիացի Մորֆիան Մալաթիային կառավարիչ Գաբրիել իշխանի (կամ Խորիլ) դուստրն էր: Նա ամուսնացած է խաչակիր Բալդուին II-ի հետ, որը 1100 թ. ետք դարձած է Եդեսիային կոմս: Անոնք 4 դուստր ունեին՝ Մելիսինդա, Ալիսա, Գոդիեռնա եւ Իովետա: Այս ընտանիքը կը բնակուեր  Եդեսիա մինչեւ 1118 թ., երբ ամուսինն կընտրուի  Երուսաղեմին թագաւոր որպէս Բալդուինին իրաւայաջորդ: Կան տեղեկութիւններ, որ Բալդուին II-ը շատ է սիրած կինը ու ի նշան այդ սիրոյ հետաձգած է իր թագադրումը մինչեւ 1119 թ. Սուրբ Ծննդեան տոները, որպէսզի իր կինն ու երեխաները ճամփորդեն Երուսաղեմին մէջ  եւ Մորֆիան ուղեկցէ զինքը որպէս թագուհի: Իր հերթին Մորֆիան չէր խառնուեր Երուսաղեմին ներքաղաքական առօրեա հարցերուն, սակայն յարկ եղած պարագային իր վրայ պատասխանատւութիւն վերցնելու ունակութիւնները ցոյց կու տար լիովին: Երբ 1123 թ. Բալդուինին կառեւանգեն, Մորֆիան հայ վարձկաններու միջոցով կը բացայայտէ այն վայրը, որտեղ գերութեան մէջ կը պահուեր  իր ամուսինը, իսկ 1124 թ. անձամբ է բանակցութիւններ վարած  առեւանգողներուն հետ էրիկը ազատ արձակելու պայմաններու շուրջ: Ի վերջոյ, առեւանգուած Բալդուինն ու այլ իշխանաւորներ կը փրկուեն առեւանգողներէն 50 հայ զինւորներու ջանքերով, որոնք կը ներկայանան որպէս առեւտրականներ ու այդ կերպ կը մտնեն բերդ: Անոնց կը յաջողուի  սպանիլ պահակները ու ազատիլ պատանդները: Մորֆիան յաւանաբար մասնակիօրէն պատասխանատու էր այն մշակութային ներգործութեան համար, որ պարզ կերեւեր Երուսաղեմին մէջ: Թագաւորութեան արուեստը ցոյց կու տա  արեւելեան ու արեւմտեան ոճերու խառնուրդը: Մորֆիան մահացած է 1126 թ. Հոկտեմբեր 1-ին: Արու զաւակ չունենալու պատճառաւ Բալդուինը յաջորդեց Մելիսինդան՝ անոր աւագ դուստրը, որուն Բալդուին ամուսնացուց  Անժուին դուքս Ֆուլկինին հետ: Անոնց միւս 2 դուստրերը եւս ամուսնացան յեղինակաւոր անձերու հետ, իսկ Իովետան դարձաւ միանձնուհի: Մելիսինդա (1105 -1161), ինչպէս վերը նշուեցաւ, հայ թագուհի Մորֆիային ու Բոլդուին II-ի դուստրն էր: Նա ամուսնացաւ Անժուի դուքս Ֆուլկինին հետ եւ 1130 թ. ունեցաւ որդի՝ Բալդուիններու ապագա ժառանգորդին: Դուքս Ֆուլկինի հեղինակութիւնն ու հարստութիւնը Մելիսինդային հայրը ստիպեցին  փոքր - ինչ զգուշանալ իր ժառանգի ապագային հարցով, եւ նա յամոզուեցաւ, որ իրմէ ետք որպէս Երուսաղեմին թագուհի կկառավարէ իր դուստրը: Բալդուին II-ը թագադրման հանդիսաւոր արարողութիւն կատարեց ՝ ներդնելով դստեր, փեսայի եւ թոռան կողմէն թագաւորութեան միասնական կառավարում: Այդպիսով ամրապնդելով իր դիրքերը՝ Բալդուին II-ն իր դստերը նշանակեց թոռան միակ խնամակալ: Երբ յաջորդ տարին Բալդուին II-ը մահացաւ, Ֆուլկինն ու Մելիսինդան գահ բարձրացան որպէս միասնաբար կառաւարողներ: Ժամանակակից գրող Վիլյամը հոր մահեն ետք Մելիսինդային կառավարման իրաւունքին մասին կը գրէ. «Թագաւորութեան ղեկը մնաց աստուածայաճո թագուհի Մելիսինդային իշխանութեան ներքոյ, որուն ատ անցաւ ժառանգութեան իրաւունքով»: Բալդուինի մտավախութիւնն իրականացաւ. փեսան, ունենալով հզոր խաչակիր ասպետներու աջակցութիւնը, մարտայրաւեր կը նետէ Մելիսինդային իշխանութեանն ու անգամ կը մեղադրէ անոր անյավատարմութեան մէջ: Տեղացիներն ու ազնւականները, սակայն, Մելիսինդային կողմեն էին, կը սիրեին ու կը հիանան անորով: Մելիսինդան ու Ֆուլկինը օտարացան, քանի որ վերջինս կը ցանկընար ձեռք բերի ողջ իշխանութիւնը՝ մեղադրելով թագուհիին անյաւատարմութեան մէջ, ինչը ժամանակակից պատմաբանները կը բացառեն: Բանը կը հասնի անոր, որ Ֆուլկինն անգամ մահափորձ կիրականացնէ  թագուհիին մտերիմներու շրջանը: Այս ամէնը բաւական էր, որ թագուհին բացայայտ մարտայրաւեր նետեր էրիկը, քանի որ անյաւատարմութեան մասին Ֆուլկինին անհիմն պնդումները խիստ մեղադրանք էին եւ մեծ վնաս կրնային հասցնիլ Մելիսինդային դիրքին: 1135 թ. թագաւորին յեղինակութիւնը կտրուկ անկում ապրեց: Ժամանակակից պատմաբանները կը նշեն, որ այդ ամէնեն ետք Ֆուլկինը, առանց թագուհին զգուշացնելու, չէր համարձակուի զբաղուիլ անգամ ամէնաչնչին հարցերով: 1136 թ. թագուհին եւ Ֆուլկինը յաշտուեցան ու ծնաւ անոնց երկրորդ որդին՝ Ամարլիկը: Երբ 1143 թ. որսորդական դժբախտ պատահարէն զոհուեցաւ Ֆուլկինը, թագուհին թէ՛ յրապարակային, թէ՛ առանձին կը սգար անոր մահը: Նա որպէս Երուսաղեմին թագուհին կառաւարեց 1131-1153 թթ. եւ փոխարինեց զաւակը  1153-1161 թթ., երբ վերջինս արշաւանքի էր մեկնած: Նա համընդհանուր ճանաչում ուներ որպէս բացառիկ տնտեսվարող, անոր իշխանութիւնը կը բնորոշուեր որպէս իմաստուն թէ՛ հոգեւոր առաջնորդներու, թէ՛ ժամանակակիցներու կողմէն: «Նա շատ խելացի կին էր, լիովին փորձուած պետական գործերու բոլոր հարցերը: Նա լիովին կը շրջանցեր  իր սեռին արհեստականօրէն վերագրուող թերութիւններն ու պատասխանատւութիւն կը կրէ  կարեւոր գործերու համար: Ձգտելով յետեւիլ լաւագոյն իշխաններու փառքին՝ թագուհին արդարացիօրէն կրնար յաւասարուիլ իր բոլոր նախորդներուն»: Մելիսինդան մեծ նշանակութիւն կու տար եկեղեցիին ու արուեստին: Նա Բեթանիային մէջ կը հիմնէ  Սբ. Ղազար եկեղեցին ու մէնաստանը, որտեղ իր կրտսեր քոյր Իովետան կը կառաւարեր որպէս մայրապետ: Անոր անուան հետ է կապուած նաեւ Աստուածածնին գերեզման-տաճարին վերակառուցման պատմութիւնը: Այդ տաճարին մէջ են թաղուած Երուսաղեմին՝ ծագումով հայ երեք թագուհիները։ Մելիսինդան մահացած է 1184 թ. եւ թաղուած է մօր՝ Մորֆիային կողքը: Ագնես (1136 -1184 ) Ագնես թագուհին հայ Բեատրիս արքայադստեր (Կիլիկիոյ թագաւոր Կոնստանտին Առաջինին դուստրը) թոռնուհին էր: Նա Երուսաղեմին թագուհի դարձաւ Մելիսինդա թագուհիին որդիին հետ ամուսնութենէ  ետք: Ագնեսը վաղ տարիքը ամուսնացած էր մարաշցի Ռեյնալդին հետ, սակայն վերջինս մարտերն զոհուած էր: Ագնեսը երկրորդ անգամ ալ էր նշանադրուած, սակայն այս անգամ ալ ապագա էրիկը առեւանգած  էին մահմեդականներու դէմ կռիվները: 1157 թ. Բալդուին III-ի եղբայրը՝ գահաժառանգ Ամարլիկն ամուսնացաւ Ագնեսին հետ (ըստ որոշ աղբիւրներու` անոր առեւանգելով): Ագնեսը անոր երեք զաւակ պարգեւեց՝ Սիբիլա, Բալդուին IV, երրորդ երեխան փոքր տարիքը մահացաւ: Ագնեսն ու Ամարլիկն իրենց տունը կառուցեցին թագաւորական արքունիքը: Շուտով, սակայն, անոնց ամուսնութիւնն անուավեր ճանաչուեցաւ, քանի որ Ամարլիկն ու Ագնեսը նոյն պապին ժառանգներն էին, այսինքն՝ կապուած էին բարեկամական կապով, որը դէմ է քրիստոնեական աւանդոյթներուն: Այսուհանդերձ, նրա երեխաները մացին որպէս գահաժառանգներ: Ամարլիկն այնույետեւ ամուսնացաւ հայկական արմատներով մէկ այլ աղջկա՝ Մարիային հետ: Ագնեսը չորրորդ անգամ ամուսնացաւ, իսկ 1184 թ. մահացաւ Ջաֆֆային իր ամրոցը: Մարիա (1154 -1217) Մարիան բիւզանդական ռազմական կառավարչի ու Տարօնին հայկական հնագոյն թագաւորներու ժառանգ Մարիա Տարոնիտիսսային դուստրն էր: Նա ամուսնացաւ Երուսաղեմին թագաւոր Ամարլիկին հետ այն ժամանակ, երբ չեղեալ համարուեցաւ Ագնեսին ու Ամարլիկին ամուսնութիւնը: Անոնց ամուսնութիւնը նշուեցաւ մեծ շուքով: Ամարլիկը մահացաւ 1174 թ., իսկ Մարիան դարձաւ այրի թագուհի: Հետագային Մարիան կրկին ամուսնացաւ Սալադինին դէմ Երուսաղեմին պաշտպանութիւնը ղեկավարած Բալիանին հետ: Անոնք ունեցան չորս զաւակ: Սիբիլա (1160 -1190) Սիբիլան վերը յիշատակուած Ամարլիկ թագաւորին ու առաջին կնոջ՝ Ագնեսին դուստրն էր: Յետեւաբար, անոր մէջ կը հոսեր հայկական արիւն՝ թէ՛ հայրական, թէ՛ մայրական կողմէն: Սիբիլան կը սովրեր սուրբ գրութիւններն ու կը յետեւեր եկեղեցական ավանդոյթներուն: Նա ամուսնացաւ Վիլեամ Լոնգսվորդի՝ Մարկես Վիլյամ V-ի աւագ զաւակին ու Ֆրանսիոյ Լուի V-ի զարմիկին հետ: Յաջորդ տարի մահացաւ Վիլեամը՝ թողնելով Սիբիլային հղի: Արքայատոհմին աւանդոյթներով Սիբիլան որդիին Բալդուին կոչեց: Սիբիլան երկրորդ անգամ ամուսնացաւ 1180 թ. Գային հետ: Նա որպէս թագուհի ձեռնադրուեցաւ ու կը կառավարեր միայնակ: Թագադրուելեն առաջ Սիբիլան ընդդիմադիր դատարանի անդամներուն հաճոյանալու համար համաձայնեց չեղեալ համարիլ իր երկրորդ ամուսնութիւնը, քանի դեռ դատարանը չի թոյլատրած զինքը ընտրիլ յաջորդ էրիկը: Ընդդիմադիրները հանաձայնեցին, ու նա սկսաւ կառաւարիլ, բայց ի զարմանս անոնց, թագուհի դառնալեն անմիջապէս ետք Սիբիլան յայտարարեց, որ ընտրած է որպէս էրիկ Գայը ու կը թագադրէ անոր: Սիբիլան ընդդիմադիր խումբերու հետ իր յարաբերութիւնները աչքի կընկներ մեծ խորամանկութեամբ ու քաղաքական խիզախութեամբ: Անոր գլխաւոր մտահոգութիւնը դէպի Երուսաղեմին թագաւորութիւն առաջացող Սալադինին զորքերն էին: Էրիկին գլխաւորած զորքերը, սակայն, պարտութիւն կրեցին, թագուհիին էրկը գերի ընկաւ: Մինչև 1187 թ. Սալադինին զորքերը պաշարած էին Սուրբ քաղաքը, եւ Սիբիլան անձամբ կը ղեկաւարեր պաշտպանութիւնը: Հոկտեմբերուն պաշտպանական ուժերը ջլատուեցան, իսկ Սիբիլային դուստրերուն հետ թոյլ տուեցին հեռընալ Տրիպոլի: Սիբիլային գերութեան մէջ գտնուող էրիկը ազատ կարձակուի  այն ժամանակ, երբ Սալադինը կը հասկընա, որ անոր վերադարձնելով` կրնար թշնամանք առաջացնիլ խաչակիր ճամբարը, բացի այդ, Գայն աւելի ոչ կէնսունակ առաջնորդ էր, քան անոնք, ովքեր այդ պահին կիշխեին: Երբ Գային ազատ արձակեցին, թագուհին միացաւ անոր, սակայն Սիբիլային առաջին էրիկին եղբայր կոնրադ Մենֆերատն արդեն իր վրայ էր վերցուցեր քաղաքի պաշտպանութիւնը եւ կը յրաժարուի ճանչընալ Գային իշխանութիւնը: Քաղաքին դարպասներուն մօտ 1 ամիս անցկըցնելէն ետք, Գայը ղեկավարեց Խաչակրաց երրորդ արշաւանքին առաջապահ ջոկատն ու երկու տարի պաշարեց Ակրե քաղաքը: 1190 թ. Սիբիլան, ըստ տեղեկութիւններու, մահացաւ ռազմական ճամբարը տարածուած համաճարակին յետեւանքով: Քանի մը օր առաջ մահացած էին նաեւ անոր փոքրիկ դուստրերը: Ակրեն շուտով կւ նւաճուի Ֆրանսիոյ թագաւոր Ֆիլիպ II-ի և Անգլիային Ռիչարդ I-ի բերած զորքերու կողմէն: Իզաբել Իզաբելը հայազգի Մարիայի եւ Ամարլիկ թագաւորին դուստրն էր: Անոր հայկական ծագումը նկատելի է թէ՛ հայրական, թէ՛ մայրական կողմէն: Նա տարբեր ամուսիններէն 7 զաւակ ունեցաւ: Իզաբէլը Երուսաղեմին իշխող թագուհին էր 1190 թուականէ մինչեւ իր մահը: 4 ամուuնութիւններու արդիւնքը յաջորդաբար դարձաւ Տորոնին տիկին, Մոնֆերատի մարքիզուհի, դքսուհի եւ Կիպրոսին թագուհի: Իզաբելին պոետ Ամրոզեն կը նկարագրէ որպէս «անչափ արդար եւ գեղեցիկ»: Մահմեդական պատմագիր Իմա ա-Դին ալ Իսֆահանին կը նշէ, որ նա սեւ վարսեր ուներ ու գունատ էր: Ամենայն յաւանականութեամբ արեւմտեան ձեռագիրներու մէջ  պատկերուած շիկահեր թագուհիներէն շատերն իրականը թխահեր էին: 1180 թուականին, երբ Իզաբելը 8 տարեկան էր, իր խորթ եղբոր՝ Բալդուին IV-ի յրամանով կը նշանուի  Տորոնի Համֆրի IV-ի հետ որպէս պարտքի հատուցում, քանի որ պապիկը մահացու վիրաւորուած էր՝ փրկելով Բանիասին թագաւորին կեանքը: Անոնք ամուսնացան 1183 թ., երբ Համֆրին 16 կամ 17 տարեկան էր, իսկ Իզաբելը` ընդամէնը 11: Իզաբելին մտերիմները կը գիտակցեին, որ անոր վստահելի թագաւոր է պետք, եւ ատ իր ներկայիս ամուսինը չէր: Երկարատեւ քաղաքական ճնշումներու արիւնքը անոնց ամուսնութիւնը չեղեալ կը յամարուի, եւ Իզաբելն կամուսնանա Մոնֆերատի կոնրադի հետ, որը կը ձգտեր դառնալ գահակիր: Կոնրադն աւելի ուշ կը դանակահարուի  Հաշշաշինի կողմէն (մահմեդական մարդասպաններուն գաղտնի յրահանգով) եւ կը մահանա : Իզաբելն արդեն կը սպասեր առաջնեկը՝ Մարիա Մոնֆերատին, որ հետագային կը յաջորդէ իր մայրը որպէս թագուհի: Սպանութենէ երկու օր անց, որպէս իր քեռի Ռիչարդ թագաւորի բանագնաց, կը ժամանէ Հենրին ու անմիջապէս կը նշանուի Իզաբելին հետ: Ըստ որոշ աղբիւրներու` անոնք ամուսնացան Կոնրադին սպանությենէ 8 օր անց: Հենրին մահացաւ 1197 թ., ըստ տեղեկութիւններու` ընկնելով պատշգամբէն կամ պատուհանի ճաղավանդակներէն: Հենրին ու Իզաբելը երեք դուստր ունեին՝ Մարիան, Ալիսան եւ Ֆիլիպպան: Անոր մահէն ետք Իզաբելն կամուսնանա  չորրորդ անգամ, Ամարլիկ II-ին հետ: Անոնք որպէս թագաւոր ու թագուհի պսակուեցան 1198 թ. Յունուար 1-ին Ակրեին մէջ: Ունեցան երկու դուստր` Սիբիլլան եւ Մելսիդեն եւ մէկ որդի՝ Ամարլիկը: Իզաբէլը որպէս թագուհի կառաւարեց մինչեւ իր մահը՝ 1205 թ., որմէ ետք թագուհիին տիտղոսը ժառանգեց աւագ դուստրը՝ Մարիա Մոնֆերատը: Մարիա Մոնֆերատ Մարիա Մոնֆերատը կամ Երուսաղեմի Մարիան Իզաբել թագուհիին եւ Կոնրադին դուստրն էր: Մարիան դարձաւ Երուսաղեմին թագուհի ընդամէնը 13 տարեկանը՝ Իզաբելին մահէն ետք: Անոր մօր խորթ եղբայրը՝ Ջոնը, որ Բեյրութի լորդն էր եւ իմաստուն էր, որպէս Մարիային խնամակալ կը կառաւարէր Մարիային անունէն՝ վայելելով տեղի բնակչութեան համակրանքն ու աջակցութիւնը: Զինքը յաջողուեցաւ թագաւորութեան սահմանները պահպանիլ, խաղաղութիւն հաստատիլ Սալադինին եղբայր Ալ Ադիլի հետ, որն իր հերթին չեզոքացուցեր էր գահին միւս յաւակնորդներուն: Խնամակալութեան ժամկետը լրացաւ 1209 թ., երբ Մարիան դարձաւ 17տարեկան, կառավարութիւնը համարեց, որ ժամանակն է` Մարիան ամուսնանա պահպանելու իր գահին անվտանգութիւնը: Բարոններու ու հոգեւորականներուն ժողովը որոշեց ընդունիլ Ֆրանսիոյ Ֆիլիպ II-ի առաջարկը՝ ամուսնացնիլ Մարիային իր հետեւորդներէն Ջոն Բրիեննին հետ: Ջոնը հարուստ չէր: Անոր անյաջողութիւնները յաղթահարելու եւ դատարանն ու բանակը ֆինանսաւորելու համար Ֆիլիպ թագաւորն ու Ինոկենտիոս Երրորդ պապը զինքը կը վճարեին 40.000 լիվր: Անոնք ամուսնացան 1210 թ.: Ջոնը շարունակեց խաղաղութիւն պահպանելու քաղաքականութիւնը, իսկ Մարիան ունեցաւ մէկ դուստր՝ Իզաբելին, սակայն ծննդաբերութեան բարդութիւններու յետեւանքով մահացաւ: Ջոնը պահպանեց թագը, բայց միայն որպէս խնամակալ: Իզաբել Երկրորդ Իզաբէլը ծնուած էր Անդրիային մէջ: Քանի որ անոր մայրը` Մարիան, ծննդաբերութենէ օրեր անց մահացած էր, իսկ հայրը գահին նկատմամբ պահանջներ չուներ, կը կառավարեր ընդամէնը որպէս խնամակալ, Իզաբելը հռչակուեցաւ Երուսաղեմին թագուհի, երբ քանի մը օրական էր: Իզաբելն ամուսնացաւ Գերմանիոյ եւ Սիցիլիային թագաւոր Ֆրեդերիկ II-ի հետ, որը կը վայելեր 5-րդ եւ 6-րդ խաչակրաց արշաւանքներու աջակցութիւնը: Նոր թագադրուած թագուհին իր հօր հետ Իտալիա ժամանեց Ֆրեդերիկ II-ի ուղարկած 20 մակոյկներով եւ ամուսնացաւ անոր հետ Բրինդիսին տաճարը 1225 թ. Նոյեմբեր 9-ին: Արարողութեան ժամանակ Ֆրեդերիկն ինքն իրեն յայտարարեց Երուսաղեմին արքա, ապա անոր նոր աներ Բրիեննի Ջոնը՝ Երուսաղեմին կառավարիչը, անմիջապէս վտարուեցաւ: Վերջինիս իրաւունքները փոխանցուեցան զինքը: Ժանակակից պատմագիրները կը նկարագրեն հարսանեկան էկզոտիկ հանդիսութււնները, որոնք տեղի են ունեցած Օրիա ամրոցը, ինչպէս նաեւ Ջոն Բրիեննի վրդոոււած արձագանքը: Երուսաղեմին նօրաթուխ արքա Ֆրեդերիկ II-ը հետաձգեց իր խաչակրաց արշաիանքը, եւ 1227 թ. Հռոմի պապ Գրիգորին IX-ը անորվտարեց արշաւանքին խօստումը դրժելու համար: Հարսանեաց հանդիսութենէ ետք Իզաբելը մեկուսացուած էր էրիկին կողմէն: 1226 թ. նա լոյս աշխարհ բերեց իր առաջնեկին`դստերը, որը մահացաւ 1227-ի ՕգոստոսԸ: ԻզաբԷլն ալ մահացաւ Անդրիային մէջ, երկրորդ զաւակը` Կոնրադ որդին ունենալէն ետք, 1228 թ.: Երուսաղեմին վերջին երկու թագուհիները հեռաւոր հայկական ծագում ունեին, բայց երկուսի երակներն ալ որոշ չափով նախնիներու հայկական արիւնն կը հոսեր: Փաստօրէն, չնայած բազմաթիվ խառն ամուսնութիւններուն, Երուսաղեմին շատ թագաւորներ եւս հայկական ծագում ու հայկական արիւն ունեին: