«Զմիւռնիայի դէպքը, որ իր սարսափով կը գերազանցէր Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի բազմաթիւ արհաւիրքներ, ինչ-որ առումով լռութեան մատնուեցաւ եւ գրեթէ ջնջուեցաւ ժամանակակից մարդու յիշողութենէն։ Այս Աղէտին առանձնայատուկ սարսափը պայմանաւորուած էր ոչ միայն թուրքերու վայրագութեամբ եւ բարբարոսութեամբ, այլեւ մեծ տէրութիւններու անտարբեր հանդուրժողականութեամբ։ Սա ժամանակակից աշխարհին մէջ տեղի ունեցած այն հազուագիւտ աղմկահարոյց դէպքերէն էր, որ ցոյց տուաւ, թէ կառավարութիւնները, սեփական եսասիրական նպատակներուն հասնելու համար, կրնան անտարբերութիւն ցուցաբերել եւ անզօր դարձնել ժողովուրդներու բնական ու ինքնաբուխ արձագանգը դաժան ու անխնայ կոտորածներու նկատմամբ…
Քանի դեռ մարդիկ կրնան ձեռքերը ծալած կենալ եւ դիտել, թէ ինչպէս իրենց նմանները կը տանջեն ու կը կոտորեն, քաղաքակրթութիւնը պիտի մնայ դատարկ ծաղրերգութիւն՝ սպանուած դիակներու ծովուն վրայ միրաժի պէս կախուած խօսող ուրուական, ինչպէս Զմիւռնիայի ծովը»,— կը գրէ ամերիկացի գրող Հենրի Միլլերը 1941 թուականին հրատարակուած «Մարուսիի կոլոսը» գիրքին մէջ։

Զմիւռնիայի աղէտալի ողբերգութիւնը սկսաւ 1922 թուականի Սեպտեմբեր 6-ին, երբ քաղաքէն հեռացաւ յունական բանակի վերջին ստորաբաժանումը։ Սեպտեմբեր 8-ին Զմիւռնիայի յունական իշխանութիւնները լքեցին քաղաքը։ Սեպտեմբեր 9-ին թրքական զօրքերը մտան Զմիւռնիա՝ շքերթով անցնելով ծովափնեայ կառամատոյցի երկայնքով։

Սեպտեմբեր 10-ին քաղաք ժամանեց նաեւ Քեմալ Աթաթուրքը եւ բնակութիւն հաստատեց Կորդելիոյի մէկ առանձնատան մէջ։ Սեպտեմբեր 13-ին սկսաւ Զմիւռնիայի աւերումը, որ շարունակուեցաւ չորս օր եւ չորս գիշեր՝ մինչեւ Սեպտեմբեր 17-ը։

Հսկայական բոցերու մէջ շրջապատուած եւ աւերուող Զմիւռնիան դիտելով՝ Քեմալ Աթաթուրքը, որ Կորդելիոյի մէջ հիւրընկալուած էր հարուստ Ուշաքիզադէ ընտանիքի առանձնատան մէջ եւ սիրահարուած էր 24-ամեայ Լաթիֆէ Հանըմին՝ իր ապագայ կնոջը, ըստ անոր պաշտօնական կենսագիր Էնդրյու Մանգոյի՝ ըսած է. «Թող այրի։ Թող փլուզի»։

Զմիւռնիայի ողբերգութիւնը

Սեպտեմբեր 14-ը պաշտօնապէս հռչակուած է Փոքր Ասիայի յոյներու ցեղասպանութեան ազգային յիշատակի օր։

Մօտ 2 միլիոն փախստական, 500 հազար զոհ։

Քեմալական բանակը եւ անոր ղեկավարները գործած են մանրակրկիտ նախապատրաստուած ծրագրի համաձայն, որուն նպատակն էր Զմիւռնիայի ոչնչացումը եւ քրիստոնեայ բնակչութեան՝ յոյներու, հայերու եւ եւրոպացիներու վերացումը։

Թրքական ղեկավարութեան համար յունական Զմիւռնիայի վերացումը կենսական նշանակութիւն ունէր, քանի որ ան համոզուած էր, որ Թուրքիան չի կրնար ապահով ըլլալ Արեւմտեան Փոքր Ասիոյ մէջ, քանի դեռ այնտեղ գոյութիւն ունի մէկ այլ Յունաստան։

Գայլզ Միլթոնը «Կորուսեալ դրախտ․ 1922, Զմիւռնիայի կործանումը» գիրքին մէջ կը գրէ.

«Ծովափի երկայնքով տարածուած էր կրակի մը հոծ պատ՝ մինչեւ երեսուն մեթր բարձրացող բոցերով, որոնք սարսափելի փայլ կը ձգէին երկնքին։ Գիշերը պարբերաբար կը ցնցուէր հզօր պայթիւններու ձայնէն, իսկ այդ ամբողջ ընթացքին քաղաքի խորքին մէջ մարդիկ կը կոտորուէին։ Տեսարանը սարսափելի էր՝ կարծես Ապոկալիպսիսի պատկեր…

Ծովափին հաւաքուած խուճապահար ամբոխին ճիչերը կը լսուէին մէկուկէս քիլոմեթր հեռաւորութենէն։ Մահանալու երեք ճամբայ կար՝ ետեւը մոլեգնող կրակը, նեղ փողոցներուն մէջ սպասող թուրքերուն սուրերը եւ առջեւը բացուող ծովը… Ժամանակակից պատմութեան մէջ, թերեւս, ոչինչ կրնայ համեմատուիլ Սեպտեմբեր 13-ի Զմիւռնիայի գիշերուան հետ»։

Պատմաբան եւ լրագրող Գայլզ Միլթոնի աշխատութիւնը, հիմնուելով Բրիտանիոյ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան փաստաթուղթերուն, թերթերու, անձնական արխիւներու, նախկինին մէջ չհրապարակուած լուսանկարներու եւ բրիտանական ու ամերիկեան մամուլի նիւթերու վրայ, կը ներկայացնէ Յունաստանի նորագոյն պատմութեան ամենաողբերգական էջերէն մէկը եւ 20-րդ դարու խոշորագոյն աղէտներէն մէկուն պատմութիւնը։

Վերապրածներէն մէկը կը պատմէ.

«Մենք՝ յոյներս ու հայերս, կը դողայինք։ Կը փորձէինք գտնել բարի թուրք մը, որ պիտի օգնէր մեզի։ Բայց ո՞վ պատրաստ էր ստանձնելու այդ պատասխանատուութիւնը։ Հայրս կը ճանչնար թուրք մը։ Ան գնաց անկէ օգնութիւն խնդրելու։ Հայրս բազմիցս օգնած էր անոր, եւ մեր ցուցաբերած բարութիւնը մեզի յոյս կը ներշնչէր, որ ան պիտի փրկէ մեզ։

Ան գնաց անոր մօտ եւ պաշտպանութիւն խնդրեց։ Թուրքը ըսաւ. «Պոլիքրոնիս, շան մորթը կաշի՞ կը դառնայ։ Ո՛չ։ Նոյն կերպ նախկին թշնամին չի կրնար բարեկամ դառնալ։ Մեր մարգարէն եւ ձեր մարգարէն թշնամիներ են։ Մենք նոյնպէս թշնամիներ ենք։ Ես չեմ կրնար քեզ պահել իմ տան մէջ»։

«Ելք», հատոր II՝ Կեդրոնական եւ Հարաւային Փոքր Ասիոյ նահանգներու վկայութիւններ, Փոքր Ասիոյ ուսումնասիրութիւններու կեդրոն, Աթէնք, 2022։

Զմիւռնիայի ամերիկեան հիւպատոս Ջորջ Հորթոնը, նկարագրելով տեղի ունեցածը, գրած է.

«Այստեղ չկար դաժանութեան, վայրագութեան, անառակութեան եւ մարդկային կիրքի այնպիսի կատաղութեան պակաս, որ, երբ անոր համար հնարաւորութիւն կը ստեղծուի, մարդկային ցեղը կը հասցնէ նոյնիսկ ամենադաժան ու ստոր գազանէն ցած մակարդակի… Զմիւռնիայէն ինծի հետ բերած ամենաուժեղ զգացումներէն մէկը մարդկային ցեղին պատկանելու ամօթի զգացումն էր»։

Ջորջ Հորթոնի վկայութիւնները ներկայացուած են Իսմինի եւ Քրիստոֆեր Լամբերի «Նուրբ ամերիկացին․ Ջորջ Հորթոնի ոդիսականը եւ Զմիւռնիայի աղէտի անոր իրական պատմութիւնը» աշխատութեան մէջ։

Իսմինի Լամբը Ջորջթաունի համալսարանի ժամանակակից յունական ուսումնասիրութիւններու ծրագրի ղեկավարն է, ուր աւելի քան 30 տարի կը դասաւանդէ յունարէն, պատմութիւն եւ մշակոյթ։ Վերջին ինը տարիներուն ան աշխատած է որպէս Ջորջ Հորթոնի լիազօրուած կենսագիր։

Ֆանի Վուվուլիկա
Պաշտօնական արտօնագրուած զբօսավար