Զօրավար Անդրանիկ Օզանեանի ծննդեան 157-ամեակը

  • by Western Armenia, February 24, 2022 in Պատմութիւն
321 դիտում

Անդրանիկ Օզանեանը (Փետրուարի 25, 1865 – Օգոստոսի 31, 1927) եղած է հայ զօրահրամանատար եւ պետական ​​գործիչ, ամենայայտնի ֆիտային եւ հայ ազգային-ազատագրական շարժումի առանցքային դէմքը։

Անդրանիկը 1880-ական թուականներու վերջերն աշխուժ կատարելագործած է օսմանեան կառավարութեան եւ քուրտ անօրինական խմբաւորումներու դէմ հայոց զինուած պայքարին։

Ան միացած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան եւ այլ ֆիտայիներու։ Ան ձգտած է պաշտպանել հայ գիւղացիութեան, ովքեր ապրած են պապենական հայրենիքի մէջ, տարածք, որը յայտնի էր որպէս Թուրքական (կամ Արեւմտեան) Հայաստան, որն այն ժամանակ Օսմանեան կայսրութեան մաս  կազմած է:

Անդրանիկի յեղափոխական գործունէութիւնը դադարած է 1904 թուականին, երբ ան լքեց Օսմանեան կայսրութիւնը։

  1907-ին Անդրանիկը լքեց Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը, քանի որ համաձայն չէր երիտթուրքերու կուսակցութեան հետ համագործակցութեան, կուսակցութիւն մը, որը տարիներ ետք իրականացուց հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութիւնը:

1912–1913 թուականներուն Անդրանիկը Գարեգին Նժդեհի հետ գլխաւորած է Պուլղարական բանակի հայ կամաւորներուն՝ Պալկանեան առաջին պատերազմին օսմանցիներուն դէմ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբէն, երբ Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերու նախարար Թալիաթ փաշայի կողմէ ընդունուեցաւ ցեղասպանութիւն իրականացնելու որոշում  եւ 1915 թուականի Փետրուարի 25-ին ի սկզբանէ կատարուած է 8682 հրահանգով։ Տասնեակ հազարաւոր հայեր միացան ռուսական կովկասեան բանակին՝ ստեղծելով հայկական կամաւորական ստորաբաժանումներ։ Ռուսաստանի կառավարութիւնը խօստացած է, որ իրենք ձեռք կը բերեն ինքնավարութիւն։ Մինչեւ 1917 թուական Ռուսաստանը վերահսկած է Օսմանեան կայսրութեան այն շրջաններու մասը, որտեղ հայերը շատ էին։ Անդրանիկը ղեկավարած էր հայ կամաւորներու առաջին գումարտակը եւ անոնց առաջնորդած է Կայսերական ռուսական բանակին՝ ընդդէմ օսմանեան բանակի։

1917 թուականի յեղափոխութենէն ետք Երզնկայի մէջ ռուսական բանակը 1917 թուականի Դեկտեմբերի 18-ին զինադադարի ակտ կնքած է օսմանեան բանակի հետ եւ նահանջած է՝ 1917թ. Դեկտեմբերի 29-ի ճանչնալով թուրքաՀայաստանի (Արեւմտեան) հայերու ինքնորոշման իրաւունքը՝ մինչեւ անկախութիւնը (1-ին ակտ Արեւմտեան Հայաստանի անկախութեան մասին)։ 

http://www.western-armenia.eu/news/Actualite/2018/Russagan_Dekret/Arevmdyan_Hayasdani_Angakhoutyan-02.03.2018.pdf 

Ռուսաստանի կողմէ Արեւմտեան Հայաստանի անկախութիւն ճանաչուելէ ետք՝ 1918թ. Մարտէն մինչեւ Ապրիլ ժամանակահատուածը, Անդրանիկը Արեւմտեան Հայաստանի վարչակազմի ղեկավարն էր, Արեւմտեան Հայաստանը կրած է ռուսական դրոշը, անոր փաստացի մայրաքաղաքը Վան քաղաքը եղած է։

1918 թուականի սկիզբն Անդրանիկը ղեկավարած է ապագայ հայոց մայրաքաղաք Էրզրումի (Կարին) պաշտպանութիւնը, սակայն ստիպուած նահանջած է արեւելք։

1918 թուականի Մայիսին թուրքական ուժերը կանգնեցին Երեւանի մոտ։ Սարդարապատի դիմադրութիւնը տեղի ունեցած է 1918 թուականի Մայիսի 24-էն Մայիսի 27-ը։

Թիֆլիսէն կառավարող Հայոց ազգային խորհուրդը 1918 թուականի Մայիսի 30-ին յայտարարեց իր ինքնիշխանութիւնը հայկական շրջաններու նկատմամբ, իսկ ետքը 1918 թուականի Յունիսի 4-ին ստորագրեց Պաթումի պայմանագիրը Օսմանեան կայսրութեան հետ, որով Կովկասեան Հայկական Հանրապետութիւնը հրաժարուեցաւ իր իրաւունքներէն՝ Սեւանա լիճի, Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի նկատմամբ։

Անդրանիկը երբեք չէ համաձայնուած այդ Կովկասեան Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան հետ, քանի որ այն ներառած է Հայաստանի միայն  փոքր մաս մը, որը նախկին ժամանակ ճանաչուած էր անկախ Ռուսաստանի կողմէ։

Անդրանիկը, անկախ Հայաստանի Հանրապետութենէն, Զանգեզուրի մէջ մարտնչած է ատրպէյճանական եւ թուրքական բանակներու դէմ եւ օգնել պահպանել այն Հայաստանի կազմին։

Բայց դաշնակներու կառավարութիւնը այդ որոշումին համար Անտրանիկին դատապարտած է։

Օսմանեան կայսրութիւնը պաշտօնապէս պարտութիւն կրեց Առաջին համաշխարհային պատերազմին եւ 1918 թուականի Յոկտեմբերի 30-ին կնքուեցաւ Մուդրոսի զինադադարը։

1918-ի Նոյեմբերին օսմանեան ուժերը տարհանեցին Ղարաբաղը, իսկ նոյն տարուայ Յոկտեմբերի վերջին Անդրանիկի ուժերը կենտրոնացուած եղած են Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի միջեւ։

Նախքան Ղարաբաղ մեկնելը Անդրանիկը համոզուեցաւ, որ տեղի հայերը անոր կ՛աջակցին ատրպէյճանցիներու դէմ պայքարին։ 1918 թուականի մոտաւոր Նոյեմբերի կէսին ան նամակներ ստացած է Ղարաբաղի հայ պաշտօնեաներէն, որտեղ Անդրանիկին խնդրած են 10 օրով յետաձգել յարձակումը, որպէսզի բանակցութիւններ վարեն տեղի մահմետականներու հետ։

Յովհաննիսեանի խօսքով՝ "կորսնցուցած ժամանակը վճռորոշ  եղած է"։ Նոյեմբերի վերջը Անդրանիկի ուժերը շարժուած են դէպի Ղարաբաղի գլխաւոր քաղաք եւ կարեւոր հայկական մշակութային կենտրոն Շուշի։ Քրտերու հետ լարուած մարտերէն ետք անոր զօրքերը ներխուժեցին Ապտալլար (Լաչին քաղաքը) եւ շրջակայ գիւղերը։

Դեկտեմբերի սկիզբն Անդրանիկը գտնուած էր Շուշիէն մոտ 40 կմ հեռաւորութեան վրայ, երբ հաղորդագրութիւն ստացաւ այն ժամանակ Պաքուի մէջ գտնուող Պրիտանացի գեներալ Ու. Մ. Թոմսոնէն, որն առաջարկած էր զօրքերը դուրս բերել Ղարաբաղէն, "քանի որ համաշխարհային պատերազմն աւարտուեցաւ, հայկական ցանկացած յետագայ ռազմական ակտիվութիւն կը վնասի Հայկական հարցի լուծմանշ, որը շուտով կը քննարկուի Եւրոպայի մէջ խաղաղ խորհրդաժողովին":

Անդրանիկը, "վստահելով անգլիացիներուն", վերադարձաւ Զանգեզուր,  քանի որ մնացած բոլոր հարցերում պէտք  է լուծումի հասնէր խաղաղ կոնֆերանսի ժամանակ։

Անդրանիկը Հայաստանէն հեռացած է 1919 թուականին եւ իր վերջին տարիները անցուցած է Պուլղարիայի  եւ ԱՄՆ-ի մէջ ։ Ան 1922 թուականին բնակութիւն հաստատած է Ֆրեզնոյի՝ Կալիֆորնիայի մէջ եւ մահացած է հինգ տարի ետք՝ 1927 թուականին, 62 տարեկանին։ Անդրանիկը հայ ազգային հերոս է, քանի մը երկիրներու մէջ կը գտնուին անոր բազմաթիւ արձանները։ Լեգենտար Անդրանիկի անունով կոչած են փողոցներ եւ հրապարակներ, անոր մասին գրուած են երգեր, բանաստեղծութիւններ եւ վէպեր։