Մեզի հասանելի աղբիւրներն ու փաստերը կարելիութիւն կու տան կազմելու հրապարակում մը, որ ունի անհերքելի վաւերագրական հիմք։ Ան կը բացայայտէ Արցախի հիմնախնդիրին խորքային՝ տակաւին 19-րդ դարու սկիզբէն եկող արմատները։
Այն ամէնը, ինչ սկսաւ որպէս Հայկական լեռնաշխարհի արեւելեան հատուածին ռազմական նուաճում՝ ցարիզմին կողմէ, 1813 թուականի Գուլիզտանի հաշտութեան պայմանագրով ստացաւ իր իրաւական կնիքը։ Ռուսական կայսրութիւնը, որ իր հայեացքը ուղղած էր դէպի տաք հարաւ, Արցախը ամրագրեց որպէս իր գաղութատիրական տիրոյթ։
Բայց ինչո՞ւ ռուսական կողմին համար «նուաճուած տարածք» ձեւակերպումին փոխարէն հայութեան պարտադրուեցաւ այս գործընթացը ներկայացնել իբրեւ «ազատագրում» պարսկական գաղութային լուծէն։
Թիւերու լեզուն (1805-1823)
Եթէ դիմենք ցարական զինուորականներուն կողմէ իրականացուած մարդահամարներուն, պատկերը աւելի քան յստակ է։ 1800-ականներու սկիզբին Արցախի հինգ իշխանութիւններուն տարածքին բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը՝ 84.6 առ հարիւրը, հայեր էին՝ տեղաբնիկներ, որոնց նախահայրերը դարերով մշակած էին այս հողը։ Թաթարական տարրը կը կազմէր ընդամէնը 14.7 առ հարիւր։
Արդէն 1823 թուականի տուեալները, ըստ Ճորճ Պուրնութեանի ուսումնասիրութիւններուն, մեզի կը ներկայացնեն ապշեցուցիչ պատկեր մը։ Խամսայի հայկական իշխանութիւններուն սրտին մէջ՝ Ջրաբերդի եւ Խաչէնի մէջ, հայկական գիւղերը կը կազմէին 100 առ հարիւր։ Գիւլիստանը, Վարանդան եւ Դիզակը նոյնպէս կը պահպանէին իրենց յստակ հայկական դիմագիծը։
Կայսերական «խոհանոցին» մէջ փիլաւը շատո՞նց կ’եփուէր
Յաճախ կը հնչէ այն տեսակէտը, թէ տարածաշրջանի էթնիք խճանկարը ստալինեան շրջանի արդիւնք է։ Սակայն փաստերը այլ բան կը յուշեն․ ցարական վարչակարգը շատ աւելի առաջ սկսած էր կիրարկել «բաժնէ, որպէսզի տիրես» սկզբունքը։
1813-ին Արցախի խանութեան փոխարէն ստեղծուած Շուշիի գաւառը ներառուեցաւ Կասպիական մարզին մէջ։ Ցարական վարչարարութիւնը ոչ թէ կազմաւորեց ինքնուրոյն հայկական գաւառ, այլ զայն միացուց մահմետական մեծամասնութիւն ունեցող վարչատարածքին՝ բնիկ հայ իշխաններուն հինաւուրց ինքնավարութիւնը վերացնելու նպատակով։ Այդ ինքնավարութիւնը դարեր շարունակ սահմանուած ու պահպանուած էր Իրանական կայսրութեան կողմէ։
1840-1859 թուականներու վարչական քարտէսները դիտելով՝ կարելի է տեսնել, թէ ինչպէս պատմական տարածքները ներառուեցան նոր, արհեստական սահմաններու մէջ, ուր տեղաբնիկ հայութեան շահը ստորադասուած էր ռուսական կայսրութեան ռազմավարական հաշիւներուն։
Եզրակացութիւն
Ռուսական կայսրութիւնը փորձեց «կարգաւորել» Կովկասը գաղութատիրական տրամաբանութեամբ։ Սակայն թիւերն ու քարտէսները չեն ստեր։ Արցախը պարզապէս քարտէսի վրայ նշուած տարածք մը չէր, այլ հազարամեայ հայկական կենսատարածք, որուն ժողովրդագրական պատկերը նոյնիսկ օտար վարչակազմերու արձանագրութիւններով կը հաստատէ անոր անժխտելի հայկական ինքնութիւնը։
Այո՛, փիլաւը սկսած էին եփել Ստալինէն շատ առաջ, բայց այդ բաղադրատոմսին հիմքը միշտ եղած է տեղաբնիկ հայուն հողն ու ջուրը։