Հայկական ինքնութիւն

  • by Western Armenia, March 11, 2024 in Պատմութիւն
62 դիտում

Չնայած ընդհանուր անցեալին մուսուլման եւ քրիստոնեա համշենցի* համայնքներու  համշէնցու ինքնութեան հետ ունեցած յարաբերութիւնները կարծես տարբեր յունով են ընթացած: 

Կարելի է ըսիլ՝ այս տարբերութիւնը կը ծագէ կրօնական ինքնութեան ընկալման ազդեցութենէ: Թէեւ համշէնահայերէն խոսող մուսուլման համայնքի ու համշէներէն խոսիլ չկրցող մուսուլման համայնքի ինքնութեան ընկալումները իրար շատ նման են, սակայն քրիստոնեա համշէնցի համայնքին հետ տարբերութիւնը կը նպաստէ այս թեզին ամրապմնդմանը: Այս վիճակը թոյլ  կուտայ բացայայտիլ համշէնցիներու յաւատքին պատմութիւնն ու անոնց յաւատքին կրած փոփոխութիւնները, ինչպէս նաեւ ըսիլ, թէ համշէնական ինքնութեան տեսանկիւնէն այս փոփոխութիւնն ինչ կ՚արտայայտէ: Համշէնցիներու դաւանանքն ուսումնասիրելու համար կարելի է բաժնիլ երեք շրջանի. նախաքրիսոտնեական շրջանի յաւատալիքներ, քրիստոնեական շրջանի եւ մուսուլմանական շրջանի:

Western  Armenia TV-ին   ապրիլի  ընդառաջ Ձեզի կներկայացնէ Հայկական «Ինքնութիւն շարքը», որու առաջին յօդուածաշարը նուիրուած կ՚ըլլայ Համշէնին և համշեցիներին։

Կրօնն ու համշէնական ինքնութիւնը

Երբ համշենցիները եկել են Համշէնի շրջան, եղած են հայ առաքելական եկեղեցիին հետեւորդներ: Հետեւաբար չափազանց դժուար է համշէնցիներու նախաքրիստոնեական շրջանէն մնացած գրաւոր փաստաթուղթեր գտնիլ, ինչևէ կարելի է գտնել այս շրջանի վերաբերյալ որոշակի տեղեկութիւն: Ասոր համար երկու աղբիւր ունինք: Մէկը՝ հայերու նախաքրիստոնեական պատմութիւնն է, միւսը՝ Համշէնի աւանդական հաւատալիքներու վերաբերեալ աշխատութիւնները: 

«Սակայն ժողովրդական յաւատալիքները ժողովուրդի կէնսատարածքը, հոգեւոր աշխարհին մէջ ուժգին ազդեցութեամբ կը շարունակեն իրենց գոյութիւնը: Անգամ գերիշխող կրօնին պաշտպանները, որոնք կը համարեն, որ իրենց պահապան համարողներու պայքարը կործանիչ, սնահաւատ ու այլասերուած է, միեւնոյն է ոչ միայն չեն կրցած ոչնչացիլ ժողովրդական հաւատալիքները, այլեւ երբեմն իրենք են ստիպուած կենդանի պահել այն: Հետեւաբար, կրնանք ըսիլ, որ ժողովրդական հաւատալիքները, ինչպէս եւ փոփոխութիւնները, մշակոյթի մասն մը կը կազմեն եւ կենդանի են: Նման խառը կառուցուածք ունեցող ժողովրդական յաւատալիքները մօտ 17 դար առաջ ընդունած են քրիստոնեութիւնն ընդունած հայերը, որոնք ցրուած են տարբեր շրջաններով մէկ, սակայն այս յաւատալիքները անոնց կեանքը շարունակած են գոյութիւն ունենալ եւ մեծամասամբ հնագոյն յաւատալիքներու հետ առնչութիւն ունին: Հետեւաբար ժողովրդական հաւատալիքներու առաջին աստիճանի աղբիւրը կը հանդիսանայ ապրող ժողովուրդը» :

Ջանան Սեյֆելին յօդուածի շարունակութեան մէջ հայկական ժողովրդական հաւատալիքներու որոշ օրինակներ կը բերէ. «Այսօր հայերու շրջանը ջրի հետ կապուած հաւատալիքներն ու կիրառումները նախաքրիստոնեական շրջանին հետքերը կը կրեն։ Վարդավառը եւ Յիսուս Քրիստոսին պայծառակերպութեան տոնը միասին կը տոնեն։ Յունիսին վերջին ամիսներուն եւ Յուլիսի առաջին շաբաթներուն Սուրբ Զատկին տոնի հետ կապուած փոփոխութեան կենթարկուի: Այս տոնակատարութիւնը բազմաթիվ անուններ ունէ. Ջրի տոնավաճառ, որու ատեն ջուրին հետ կապուած կատակներ կընեն, կը զվարճանան: Կըսեն՝ այս սովորոյթը Նոյան տապանի հետ է կապուած» :

Հանգիստ կրնաք ըսիլ որ վարդավառի տոնակատարութիւնը նախաքրիստոնեական շրջանէն մնացած տոն է, սակայն հայերու քրիստոնեութիւն ընդունելէն ետք այն յարմարուած է քրիստոնեութեանը, իսկ համշէնցիներու իսլամ ընդունելէն ետք ընդհանրապէս կորցուցած  է իր կրօոնական երանգը: Միգուցէ կարելի է ըսիլ, որ այս ձեւով աւելի է մոտեցած նախաքրիստոնեական շրջանի ձեւին եւ բովանդակութեանը: Գոյութիւնը շարունակելու համար կամ պետք է իսլամին յարմարուեր, կամ ալ կրօնէն դուրս ավանդոյթի վերածուեր: Ակնյայտ է, որ կրօնական բովանդակութենէ ազատուելով վերածուած  է աւանդոյթի:

Համշէնցի գրող Ուղուր Բիրյոլ հետեւեալ կերպ կը մեկնաբանէ. «Անգամ եթէ արեւմտեան խումբի համշէնցիները ժխտեն իրենց հայկական ծագումը, շարունակեն այնպիսի հայկական տոնակատարութիւններ ու աւանդութիւններ, ինչպիսիք Վարդավառն (Համշէնին մէջ Վարդեւոր կըսեն) ու Հոդոչն է»:

Շարունակելի․․․