Հայկական ինքնութիւն 

  • by Western Armenia, March 12, 2024 in Պատմութիւն
62 դիտում

Համշենցիներ, քրիստոնեութիւն եւ իսլամ

Հայկական աշխարհագրական շրջանը քրիստոնեութիւնը սկսած է տարածուիլ 1-ին դարէն սկսած, սակայն քանի որ երկար տարիներ շարունակ հայ թագաւորները չէին ընդունէր քրիստոնեութիւնը, քրիստոնեաները ստիպուած էին թաքցնիլ իրենց ինքնութիւնը եւ զրկանքներ կրած էին: Իսկ 301 թ. քրիստոնեութիւնը պաշօնապէս կ՚ընդունուի ազգային կրօն։ 

Պատմաբան Ղեւոնդ կը գրէ, որ համշէնցիներու նախահայրեր հանդիսացող հայ համայնքը Համշէն է գաղթած 789-790 թթ. : Հետեւաբար հայ համայնքը, երբ եկած է շրջան, արդեն իսկ քրիստոնեա էր: Մինչեւ Օսմանեան գերիշխանութեան հաստատումը, այս թեման շատ չի քննարկուէր: Կրնաք ըսիլ, որ այս շրջանն Օսմանեան գերիշխանութեան տակ ընկնելէն ետք կողմէն մը մուսուլման բնակչութեան բնակեցման, միւս կողմէն հարկային քաղաքականութեան արդիւնքը շրջանի բնակչութիւնը կը սկսէ իսլամացուիլ: 1530 թ. աշխարհագիր մատեաններու գրանցումներու մէջ Համշէնի բնակչութեան 38.1% -ը մուսուլման էր, 61.9 %-ը՝ ոչ մուսուլման : Աճառեանն իր՝ «Համշէնի բարբառի քննութիւն» աշխատութեան մէջ կը գրէ, որ 20-րդ դարի սկիզբը բնակուած է 20.000 քրիստոնեա եւ ատկէ փոքր մը շատ մուսուլման համշէնցի: 

Յայտնի է, որ Համշէնի շրջանը բնակեցուած փոքրիկ համայնքներ են եղած, սակայն յակառակ արդյունք է ունեցած։ Համշէնին մէջ բնակեցուած որոշ աշիրեթներ, տեղաբնակներու հետ ունեցած որոշակի խնդիրներու պատճառաւ, բնակուած են Համշէնին շրջանէն դուրս Չըլդըրին մէջ: Այս խումբերու կազմը եղած են չերքեզական խումբեր եւ այլ համայնքներ, որոնց համշէնցիներն անուանած են վրանաբնակ քուրդեր: Երբ ուշադրութիւն դարձնենք այն հանգամանքին վրայ, որ Համշէնի աշխարհագրութեան համաձայն բնակչութեան մեծամասնութիւնը ապաստանելու ոչ ձեռնտու առանձնայատկութիւններ ունէ, ապա կարելի է ըսիլ, որ համշէնցիներու իսլամացումը առաւելապէս տեղի է ունեցած ոչ թէ վերաբնակեցուածներու հաշուին, այլ շրջանը բնակուող քրիստոնեա համշէնցի հայերու իսլամացման արդիւնքը: Շրջանի իսլամացման գործընթացում ազդեցիկ գործոններէն մէկն ալ մուսուլման համշէնցի հայերու թուական աճն է, ինչպէս նաեւ այն, որ անոնք թուական աճի արդիւնքը սկսեցին քրիստոնեա համշէնցի հայերուն գաղթեցնիլ դէպի արեւմուտք: Օսմանեան արխիվները գոյութիւն ունին գրագրութիւններ՝ առ այն, որ Հոդոչուրին մէջ Չամուչու գիւղացիներու կաթոլիկ հայերու հանդակներու  (հողերու)  վրայ կատարած միջամտութեամբ կարգ ու կանօնը խախտուած է: Այս տեղեկութիւններն աչքի տակ ունենալով կրնանք ըսիլ, որ շրջանի՝ օսմանեան տիրապետութեան տակ անցնելէն ետք սկսուած Համշէնի իսլամացման գործընթացն աւարտին է հասած 1915 թ. վերջին քրիստոնեա համշենցիներու ցեղասպանութեան ենթարկուելով եւ ողջ մնացածներու՝ Սեւ ծովի հանդիպակաց ափ գաղթով: