1920 թուականի Մարտ 22-26-ը Շուշիի մէջ իրականացուած հայ բնակչութեան կոտորածը հայոց նորագոյն պատմութեան ամենաողբերգական էջերէն մէկն է։ Այդ օրերուն ատրպէյճանական կանոնաւոր զօրքերը եւ զինեալ խումբերը համակարգուած յարձակում գործեցին քաղաքի հայկական թաղամասին վրայ՝ հայ բնակչութիւնը ենթարկելով զանգուածային սպանութիւններու, հրկիզումներու եւ թալանի։
Մինչ այդ Շուշին կը համարուէր Անդրկովկասի կարեւորագոյն մշակութային եւ կրթական կեդրոններէն մէկը՝ ճանչցուած իբրեւ «Փոքրիկ հայկական Փարիզ» եւ «Անդրկովկասի մարգարիտ»։ Քաղաքին մէջ կը գործէին հեղինակաւոր կրթօճախներ, տպարաններ, մշակութային հաստատութիւններ, ինչպէս նաեւ հայկական հոգեւոր կեանքը խորհրդանշող Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը։
Պատմական աղբիւրներու համաձայն՝ 1920 թուականի Մարտ 22-ի լոյս 23-ի գիշերը սկսաւ նախապէս ծրագրուած յարձակումը։ Հայկական թաղամասը ենթարկուեցաւ համատարած հրդեհի, քանդուեցան տուներ եւ եկեղեցիներ, իսկ հազարաւոր խաղաղ բնակիչներ սպաննուեցան։ Տարբեր պատմագիտական ուսումնասիրութիւններու համաձայն՝ զոհերու թիւը կը գնահատուի քանի մը հազարէն մինչեւ 20 հազար՝ ներառեալ շրջակայ գիւղերու բնակչութիւնը։ Մօտաւորապէս 1700 հայկական տուներէն կանգուն մնացին միայն 25-ը։
Շուշիի ողբերգութիւնը ոչ միայն մարդկային մեծ կորուստ էր, այլեւ մշակութային ու ժողովրդագրական աղէտ։ Քաղաքը, որ մինչ այդ եղած էր հայկական մշակոյթի կարեւորագոյն կեդրոններէն մէկը, գրեթէ ամբողջութեամբ հայաթափուեցաւ։ 1926 թուականի մարդահամարի տուեալներով՝ Շուշիի բնակչութիւնը շուրջ 40 հազարէն նուազած էր մինչեւ միայն 5104 մարդ։
Պատմաբանները Շուշիի մարտեան եղեռնը կը գնահատեն իբրեւ 1915 թուականի Հայերու ցեղասպանութեան քաղաքականութեան շարունակութիւն՝ ուղղուած հայ բնակչութեան բնաջնջման եւ տարածաշրջանի ժողովրդագրական պատկերի բռնի փոփոխութեան նպատակին։ Միջազգային հանրութեան սահմանափակ արձագանգը եւ մեղաւորներու անպատժելիութիւնը, ըստ բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններու, նպաստեցին յետագայ բռնութիւններու շարունակութեան։
Այսօր՝ աւելի քան մէկ դար անց, Շուշիի մարտեան եղեռնը կը շարունակէ մնալ ազգային յիշողութեան կարեւորագոյն էջերէն մէկը՝ յիշեցնելով պատմական արդարութեան, պատմական յիշողութեան պահպանման եւ նմանօրինակ յանցագործութիւններու միջազգային դատապարտման անհրաժեշտութիւնը։