Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու հարցին շուրջ(1955 թուական) 

  • by Western Armenia, March 01, 2024 in Արդիական Պատմութիւն
58 դիտում

“Western Armenia TV”-ին կը շարուանկէ ձեզի ներկայացնիլ  1955-ի 6-7 Սեպտեմբեր  դէպքերը։

(Սկրզբը՝ նախորդ համարը)

Փաստերը թոյլ կուտան պնդիլ, որ ջարդարարութիւններուն մասնակցած են հասարակութեան տարբեր խավեր՝ բանւորներ, կուսակցականներ, երիտասարդական կազմակերպութիւններու անդամներ: Աւելորդ չենք համարէր նկատիլ, որ ջարդարարներու շարքերը եղած են նաեւ կանայք ու աղջիկներ, որոնք ակտիւօրէն մասնակցած են ոչ մուսուլմաններու խանութներու, տուներու, արհեստանոցներու թալանին, ինչի մասին կան պահպանուած լուսանկարներ: Աւելին, աղջիկներէն երեքը` Հիլմիյէ Չալըշքան, Նուրշէն Օզբաքըր, Հիդայեթ Օզբաքըր, ցանկցած են հրդեհիլ Բալըքլ հիվանդանոցը` ներսը գտնուող քրիստոնեա հիվանդներով յանդերձ:

Իզմիրին մէջ նոյնպէս գործի են դրուած նոյն մեթոդները, եւ ջարդարարներու խումբերը քաղաքին հայաբնակ եւ  յունաբնակ թաղամասերը իրականացուցած են հարձակում եւ թալան:

Բացի այդ, ամբոխը հարձակուած է Իզմիրին մէջ գտնուող Յունաստանի հիւպատոսարանին շէնքի վրայ, աւերած է այն եւ ետք հրդեհած է, որու հետեւանքով շէնքն ամբողջովին այրուած է: Բողոքին ակցիաներ են տեղի ունեցած նաեւ Անկարային, Պուրսային, Էսքիշեհիրին, Ադանային մէջ, սակայն հոն թալանի եւ ջարդարարութեան զանգուածային դէպքեր չեն արձանագրուած: Ե՛ւ դէպքերու ատեն, ե՛ւ ատկէ անմիջապէս ետք, ե՛ւ աւելի ուշ ի յայտ եկան անհերքելի բազմաթիվ փաստեր, որոնք կ՚ապացուցեն, որ այդ ամէնը նախօրոք մանրակրկիտ ծրագրուած եւ կազմակերպուած եղած է պետութեան կողմէն: Նախ բուն դէպքերու ատեն ոստիկանութեան պահուածքը կը խօսէր դէպքերու կազմակերպուած եւ իշխանութիւններու կողմէն հրահանգաւորուած ըլլալու մասին: Ասանկ, ոստիկանները որեւէ կերպ չեն միջամտած եւ կանխած ջարդարարութիւնները, աւելին` երբեմն ոգեւորած եւ ուղորդած են հանցագործներուն, ծափարահած անոնց: Կան պահպանուած լուսանկարներ, որտեղ պատկերուած են յանցագործ ամբոխին ժպտացող, երբեմն ուղղութիւն ցոյց տուող ոստիկաններ: Ամէնէն բնութագրիչ օրինակներէն է այն, որ երբ ոչ մուսուլման քաղաքացին օգնութեան խնդրանքով դիմած է ոստիկանին, նա պատասխանած է. «Ես այսօր ոստիկան չեմ, թիւրք եմ»: Հետագային պարզուած է, որ դէպքերէն դեռ քանի մը ժամ առաջ բոլոր ոստիկանական տեղամասերուն վերեւէն հրահանգ է եկած դուրս չգալ ոստիկանութեան շէնքէն եւ որեւէ կերպ չմիջամտիլ դէպքերուն:  

Ամբողջ երկու օր թիւրքական իշխանութիւնները թոյլ են տուած գազազած ամբոխին իրականացնիլ յոյներու եւ հայերու սպանդ, թալան ու միայն 07 Սեպտեմբեր  Պոլիսին, Անկարային եւ Իզմիրին մէջ յայտարարած են արտակարգ դրութիւն` զորք ու տանկեր մտցնելով Պոլիս: Վարչապետ Մենդերես սկիզբը ատ դէպքերը ներկայացուցած է որպէս թիւրք ժողովուրդին ինքնաբուխ զայրոյթին դրսեւորում, սակայն  քանի մը օր անց պաշտօնական վարկածը փոխուած է եւ տարածուած անհիմն պնդում մը, համաձայն որու, այդ ամէնը կազմակերպած եւ հրահրած են թիւրք համայնավար եւ նոյնիսկ մօտ 2000 հոգու ձերբակալած են համայնավարական հայացքներ ունենալու մեղադրանքով: Քանի որ այդ դէպքերու անմիջական կազմակերպիչներու ու մասնակիցներու մէջ շատ էին երիտասարդական ուսանողական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ, յայտարարութեամբ հանդէս է եկած «Թիւրքիոյ ազգային ուսանողական դաշնութեան» համանախագահ Գիւլթեքին Օզդեներ, ով յղում ընելով պաշտօնական մարմիններուն եւս կարծիք է յայտնած, որ դէպքերու մեղաւորները համայնավարերն են, եւ ատ յայտարարութիւնն անմիջապէս կը տարածուի  մամուլին մէջ: Իշխանութիւնները որպէս ցուցադրական քայլ, աշխատանքէն հեռցուցած են ներքին գործերու նախարար Նամըք Գեդիքին:  Ի վերջոյ, թիւրքական իշխանութիւնները ստիպուած կ՚ըլլան սկսիլ դատական գործ 6-7 Սեպտեմբերին  դէպքերու առնչութեամբ, եւ այդ ընթացքին ի յայտ եկած անգամ պաշտօնական տուեալները կը փաստեն այդ ամէնին ահռելի ծաւալներու ու կազմակերպուած ըլլաու մասին: Ասանկ, թիւրքական դատարաններու տուեալներու համաձայն` 1955թ. 6-7 Սեպտեմբերը դէպքերու ընթացքին հարձակման են ենթարկուած ոչ մուսուլմաններու հիմնականը` յոյներու եւ հայերու 4214 խանութ, 1004 տուն, 73 եկեղեցի, 1 սինագոգ, 2 վանք, 26 դպրոց, ինչպէս նաեւ գործարան, հիւրանոց, բար, գերեզմանատուն, դեղատուն, լաբորատորիա, տպարան. ընդհանուր առմամբ 5622 առարկա: Սպանուած է 15 մարդ, որոնցմէ հինգը յոյն հոգեւորականներ են: Պատահական չէ, որ հարձակման ենթարկուած ու ծանր վիրաւորուածներու մէջ զգալի թիվ են կազմած քրիստոնեա հոգեւորականները, որոնք, ինչպէս Հայերու ցեղասպանութեան ատեն, ատանկ ալ այս անգամ, առաջնային թիրախ էին: