Գետաշէն. պատմական հարուստ եւ փառաւոր անցեալ ունեցող Արցախի ամէնամարդաշատ գիւղերէն մէկը 

  • by Western Armenia, June 19, 2024 in Ժառանգութիւն
60 դիտում

Հայաստանի Արցախ նահանգի կեդրոնական մասը, Մռավ լեռնաշղթային հիւսիսային անտառածածկ գոտիին մէջ, Կիւրակ գետի խոր ձորին մէջ փռուած է երկրամասին հինաւուրց հայկական գիւղերէն մէկը՝ Գետաշէնը։ Պատմական հարուստ եւ փառաւոր անցեալ ունեցող Գետաշէնին տարածքին մէջ պահպանուած նիւթական մշակոյթի յուշարձաններու առկայութիւնը կը վկայեն բնակավայրին վաղ միջնադարեան գոյութեան մասին, իսկ յայտնաբերուած որոշ հնագիտական գտածոներ կը վերաբերեն նախաքրիստոնեական շրջանին։

Գետաշէնը եղած է Արցախի ամէնամարդաշատ գիւղերէն մէկը։ Մասնաւորապէս 19-20-րդ դարերուն անցկցուած մարդահամարին տուեալներու արդիւնքը Գետաշէնը իր բնակչութեան թուաքանակով 2-րդն էր Արցախին մէջ։ 1914թ․ զուտ հայաբնակ Գետաշէնին մէջ կը թուագրուի 6080 բնակիչ։

Իր բազմամարդութեան եւ պաշտպանուելու տեսակետէն հարմար դիրքին շնորհիվ Գետաշէն ինչպէս 1905-1906թթ․ հայ-թաթարական ընդհարումներու, անանկ ալ 1918-1920թթ․ օսմանեան եւ մուսաւաթական զորքերու համատեղ գործողութիւններու ատեն ի տարբերութիւն հայկական շատ գիւղերու զերծ է մնացած հարձակումներէն։ 

Գետաշէնին մէջ մեծ կարեւորութիւն են տուած նաեւ կրթութեանը, որը եւս հին պատմութիւն ունէ։ Առաջին ծխական արական դպրոցը բացուած է 1864թ․, իսկ 1906թ-էն կը գործէր նաեւ օրիորդաց դպրոցը։ 1914թ․ գիւղի ծխական դպրոցին մէջ կը սովրէր 140 աշակերտ։

Գիւղամէջ պահպանուած է 3 եկեղեցի, որոնցմէ ամէնահինը Աւագ Սբ․ Նշան կամ Նահատակ եկեղեցին է։ Եկեղեցիին վրայ փորագրուած վիմագիրին գրչութիւնը բնորոշ է 11-12-րդ դդ․։ 

Միւսը Գետաշէնին ծխական Սբ․ Աստուածածին եկեղեցին է, որը կը գտնուի հին թաղամասի կեդրոնին մէջ, իսկ երրորդ եկեղեցին յայտնի է Կուսանաց անապատ Կուսանաց Սուրբ Տիրամոր եկեղեցի անուամբ։

Գիւղին շրջակայքը պահպանուած են նաեպ պատմական քանի մը յուշարձաններ։ Յատկանշական է Գետաշէնէն շուրջ 2կմ հարաւ, անտառի փեշին հիւսիսահայաց սարալանջին գտնուող վանական համալիրը, որը յայտնի է Եղնասարին վանք անունով։

1991 թ․ Բաքուն համագործակցելով խորհրդային բանակին հետ ձեռնարկեցին հայաբնակ Գետաշէնի բնակչութեան բռնի տեղահանման հրեշաւոր գործը։ Ապրիլին վերջին սկսած գոյամարտը տեւեց մէկ շաբաթ, սակայն ոյժերու հարաբերակցութեան խիստ անհավասար ըլլալու պայմաններուն իրագործուեցաւ հայրենի բնօրրանէն գետաշէնցիներու արտաքսումը։ Վերջին հայ բնակիչը գիւղը լքեց 1991թ․ 07 Մայիս։