Խարբերդը պատմական Հայաստանի նշանաւոր քաղաքներէն էր եւ մինչեւ 1915 թուականը հայ մշակոյթի, կրթութեան եւ արհեստներու կարեւոր կեդրոններէն մէկը։ Խարբերդի հայերը յայտնի էին իբրեւ հմուտ դերձակներ, կօշկակարներ, դարբիններ, ջուլհակներ, գորգագործներ, ոսկերիչներ եւ գինեգործներ։ Հայ վաճառականները առեւտրական կապեր հաստատած էին Ռուսաստանի, Իրանի, Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Ամերիկայի հետ՝ արտահանելով բամպակ, բուրդ, կաշի, ցորեն, մետաքս, գինի եւ գորգեր։
19-րդ դարուն Խարբերդը վերածուած էր հայկական կրթամշակութային կեանքի կարեւոր օճախի եւ նոյնիսկ կը կոչուէր «գաւառական Աթէնք»։ Հոս կը գործէին Եփրատի քոլէճը, Խարբերդի Ազգային Կեդրոնական վարժարանը, Հռիփսիմեանց աղջկանց վարժարանը եւ շարք մը այլ կրթական հաստատութիւններ։ Քաղաքին մէջ զարգացած էին նաեւ թատրոնն ու տպագրութիւնը․ 1880-ին բեմադրուած է հայկական առաջին ներկայացումներէն մէկը, իսկ 1889-ին հիմնուած է հայկական տպարան։
1915-ին Խարբերդի հայ բնակչութիւնը ենթարկուած է բռնագաղթի եւ զանգուածային բնաջնջման։ Հայերը երկու քարաւաններով ուղարկուած են Տէր Զօր, ուր անոնց մեծ մասը սպաննուած է։ Խարբերդի բանտին մէջ պահուող համայնքի բազմաթիւ ներկայացուցիչներ եւս սպաննուած են։
Այսօր Խարբերդի պատմական հայկական ներկայութիւնը կը պահպանուի յիշողութիւններու, գրաւոր ժառանգութեան եւ քաղաքի հին հայկական կառոյցներու հետքերուն մէջ։ Խարբերդը կը շարունակէ մնալ հայ ժողովուրդի պատմական եւ մշակութային յիշողութեան կարեւոր վայրերէն մէկը։