Հայը եւ Հայկականը

  • by Western Armenia, May 21, 2024 in Ժառանգութիւն
39 դիտում

Western Armenia tv-ին «Հայը եւ Հայկականը» շարքը արդեն հասուցած է ձեզի ներկայացնիլ թէ ինչպէ՞ս կրնաք ճանչնալ հայկական խաչքարը, ինչո՞ւ հայերը նուռ կը սիրէն եւ ո՞վ կրնայ կարդալ խազերը։ Երկար կրնան խօսիլ՝ «Հայի եւ Հայկականի» մասին  քանի որ Հայկական լեռնաշխարհը հնագոյն քաղաքակրթութեան օջախներէն է։

Այս անգամ Western Armenia tv-ին ձեզի կպատմէ հայկական օրացոյցին մասին։

Օրացոյց գործածուած է վաղնջական ժամանակներէն սկսած, ինչի ապացոյցը հնագիտական հազվագիւտ գտածոներն են, որոնցմէ մէկը ներկայիս կը պահուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։ Արտաքնապէս այն գոտի է, սակայն գիտնականները, ուսումնասիրելով անոր վրայ եղած նշանները, պարզած են, որ այն իրականը օրացոյց է եւ կը պատկերէ տարուա բաժանումը տասներկու ամիսներու։ Գտնուած է Սանահինին մէջ եւ կը վերագրուի մ.թ.ա. 1-ին հազարամեակին։

Հետաքրքիր իրողութիւններ ի յայտ բերեցին Գեղամա եւ Վարդենիսի լեռներու մէջ յայտնաբերուած ժայռապատկերներէն երկուսը։ Գիտնականները եկան այն եզրակացութեան, որ ատոնք ունին աստղագիտական բնոյթ եւ նոյնպէս օրացոյց են՝ սկավառակէն դուրս եկող ճառագայթներով ու գծիկներով, կ՚արտայայտեն  լուսնի փուլերու փոփոխման պարբերականութիւնը, ինչը եղած է օրացոյցներու կազմման հիմքը։

Կան նաեւ օրացոյցին վերաբերող մատենագրական վկայութիւններ։ Ուշագրաւ է Մովսես Խորենացու վկայութիւն մը. 

 «Հայոց պատմութեան» մէջ Պատմահայրը կը նշէ, որ հայոց Արտաշէս թագաւորի օրոք (մ.թ.ա. 189-165թթ.), լուրջ ուշադրութիւն դարձնելով գործող օրացոյցին, ատոր մէջ մտցուած են որոշակի կարգաւորումներ։ Հէնց միայն այս փաստը ցայտուն կը վկայէ, թէ հայերու կեանքին մէջ, դեռեւս մեր թվարկութենէ շատ առաջ, ինչ կարեւոր դեր է ունեցած օրացոյցը՝ կապուած, մասնաւորապէս, անոնց հիմնական զբաղմունքի՝ երկրագործութեան եւ անասնապահութեան հետ։

Հայերն արեգակնային օրացոյցէն սկսած են օգտուիլ մ.թ.ա. 1-ին հազարամեակի կեսերէն։ Ինչպէս եգիպտացիները՝ անոնք եւս տարին բաժնած են 12 ամիսներու, որոնք ունեցած են 30-ական օր։ Բայց որովհետեւ այս ձեւով հաշուարկելիս մէկ լրիվ տարուան կը պակսէր 5 օր (կը ստացուէր 360 օր), հայերը եւսս, ինչպէս եգիպտացիները, ամիսներու թուին աւելացուցին լրացուցիչ ամիս եւ կոչեցին Աւելեաց։ Այն կը ներառէր հէնց այդ հինգ պակասող օրերը, որոնցով տարին կը ստանար իր լրումը՝ 365 օր։

Կը կարծենք՝ անհետաքրքիր չի ըլլայ իմանալ, թէ հին հայերն ինչ անուններ են տուած ամիսներուն։ Ահա ատոնք. 1. Նավասարդ, 2. Հոռի, 3. Սահմի, 4. Տրե, 5. Քաղոց, 6. Արաց, 7. Մեհեկան, 8. Արեգ, 9. Ահեկան, 10. Մարերի, 11. Մարգաց, 12. Հրոտից, եւ լրացուցիչ ամիսը՝ Աւելեաց։

Ինչպէս դժուար չէր նկատած, հայկական օրացոյցի ամսանունները մեծ մասամբ կապուած են տարուա եղանակներու եւ գիւղատնտեսական աշխատանքներու բնոյթի հետ։ Քաղոցը, օրինակ, ծագած է «քաղել» բառէն եւ կապուած է բերքահաւաքին հետ։ Մարգաց կը ծագէ «մարգել» (մարգ անել) բառէն եւ կը խորհրադնշէ երկրագործական այդ աշխատանքին ատեն։ Հրոտից ամսանունը «հուր» (կրակ) բառէն է, որով բնորոշած են տարուա ամէնաշոգ ամիսը։ Մեհեկան եւ Տրե ամսանունները կապուած են հայոց հեթանոսական աստուածներ Միհրի եւ Տիրի հետ։

Ակնյայտ է, որ յիշեալ ամսանունները որոշակի կը պատկերացում կուտան հնագոյն ժամանակները հայի կենցաղի, զբաղմունքներու, ընդհանրապէս՝ աշխարհընկալման մասին։ Մի՞թէ պարզ չէ, օրինակ, որ Քաղոց եւ Մարգաց ամսանուններն ինքնին կը վկայեն հայերու նստակյացութեան, գիւղատնտեսական աշխատանքներով անոնց մշտապէս զբաղուած ըլլալու մասին։

Հետաքրքիր է, որ հին հայերն անուններ են տուած նաեւ ամսուա օրերուն՝ ատոնք հիմնականը կոչելով հեթանոսական աստուածներոգ եւ սրբավայրերու անուններով։ Կը կարծենք՝ բնաւ չէր խանգարի իմանալ նաեւ այդ անունները, մանաւանդ, որ ատոնց մաս մը կը գործածուի  նաեւ ժամանակակից հայերէնին մէջ։ Հայոց օրացոյցին մէջ, ուրեմն ամսուա օրերու անուններն են. 1. Արեգ, 2. Հրանդ, 3. Արամ, 4. Մարգար, 5. Ահրանք, 6. Մազդեղ, 7. Աստղիկ, 8. Միհր, 9. Ձոպաբեր, 10. Մուրք, 11. Երեզկան, 12. Անի, 13. Պարխար, 14. Վանատուր, 15. Արամազդ, 16. Մանի, 17. Ասակ, 18. Մասիս, 19. Անահիտ, 20. Արագած, 21. Գրգուռ, 22. Կորդի, 23. Ծմակ, 24. Լուսնակ, 25. Ցրոն, 26. Նպատ, 27. Վահագն, 28. Սեին, 29. Վարագ, 30. Գիշերավար։

Իրենց անուններն են ունեցած նաեւ Աւելեաց ամսուա օրերը՝ Լուծ, Եղջերու, Փառազնոտ, Արտախույր, Ծկրավորի։

Շրջանցելով հեթանոս աստուածներու եւ սրբավայրերու անունները, որոնք ինքնին հասկնալի են, անդրադառնանք նուազ ծանոթ քանի մը անուններու։ Ասամկ. Պարխար, Մանին, Գրգուռ, Կորդին, Ծմակ, Սեին, լեռներու անուններ են, երկնային մարմիններու անուններ են Ծկրաւորին (Հրատ), Արտախուր (Լուսնթագ կամ Երևակ), Եղջերուն (մոլորակներէմ մէկի անունը), Լուծը Կշեռք համաստեղութիւնն է, Գիշերավարը աստղի անուն է։

Կան քանի մը անուններու ստուգաբանութիւններ. Մուրց հնում նշանակած է յաղթական, յաղթող (այստեղէն ալ՝ մրցիլ բառը), Ասակ՝ անվերջանալի, վերջ չունեցող, Ահրանք՝ վախ, երկիւղ, Մարգար՝ մարգագետնի մարդ, այսինքն՝ հողագործ, Հրանդ՝ հրեղեն հող, հրո երկիր եւ այլն։

Հայկական օրացոյցն արտայայտած է նաեւ շաբաթուա գաղափարը, սակայն, ըստ որոշ գիտնականներու, աւելի ուշ ժամանակները։ Հետաքրքիր է, որ հին հայերու ընկալմամբ՝ Աստծո կողմէն աշխարհարարման 7-րդ՝ հանգստեան օրը համարուած է հէնց շաբաթ օրը («շաբաթը» եբրայերէն բառ է եւ կը նշանակէ հանգիստ), որուն յաջորդած են միշաբթին, երկուշաբթին, երեքշաբթին, չորեքշաբթին, հինգշաբթին եւ վեցշաբթին։ Հետագային վեցշաբթին անուանուած է ուրբաթ, որը բառացի կը նշանակէ «նախապատրաստուիլ» (այսինքն՝ նախապատրաստուիլ հանգստի օրուան, որը, ինչպէս ասացինք, եղած է շաբաթ օրը), իսկ միշաբթին՝ կիրակի, որը բառացի կը նշանակէ «տիրոջ օր»։ Այս ձևով, ահա, 4-րդ դարում, եկեղեցու որոշմամբ, ի պատիվ Քրիստոսի հարության, հանգիստը շաբաթ օրվանից տեղափոխվել է կիրակի, ինչը և անփոփոխ պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Հայկական օրացոյցի առանձնայատկութիւններէն մէկն ալ ժամանուններն են։ Հին հայերը շատ վաղ ժամանակներէն օրը բաժնած են 24 հավասար մասերու՝ ժամերոգ, ընդ որում՝ 12 ժամը ցերեկային, նոյնքանեւ՝ գիշերային։ Ցերեկային ժամերն էին՝ այգ, ծայգ, զայրացեալ, ճառագայթեալ, շառավիղեալ, երկրատես, շանթակող, հրակաթ, հուրփայլեալ, թաղանթեալ, արագոտ, արփող։

Գիշերային ժամերն էին՝ խաւարակ, աղջամուղջ, մթացեալ, շաղավուտ, կամաւոտ, բաւական, հավաթափեալ, գիզակ, լուսաճեմ, առաւոտ, լուսափայլ, փայլածու։

Շարունակելի…

Western Armenia tv-ի խմբագրութիւնը շնորհակալութիւն կը յայտնէ Արեւելեան Հայաստանի պատմութեան թանգարանի աշխատակիցներուն նիւթեր տրամադրելու համար։

Կրնաք կարդալ նաեւ՝  «Հաւերժութեան անիվ» եւ «Վեցաթեւ աստղ», Գորգեր, Գորգեր 2, Նուռ ։