Հայը եւ Հայկականը

  • by Western Armenia, May 23, 2024 in Ժառանգութիւն
61 դիտում

Ածիկ

Դեռեւս մեր նախնիներու սննդային օրաբաժնին մէջ զգալի տեղ կը յատկացնէին հացայատիկային մշակաբոյսերէն պատրաստուող սննդամթերքին` քաջ գիտակցելով վերջինիս արժէքը:

Մեր թուարկութենէ դարեր առաջ մարդիկ գիտեին ծլած յատիկին  բուժիչ յատկութիւներու ու բարձր սննդային արժեքին մասին եւ այն օգտագործած են տարբեր կերակրատեսակներ պատրաստելիս:

Ուտեստի մշակոյթի մաս կը կազմեն այս կամ այն ուտեստի ճաշակման ժամանակը, ձեւը, միջավայրը, ճաշակելու ժամանակաւոր արգելքներն ու ատոնց դադարեցման եղանակները, ինչպէս նաեւ այլ գործոններ։ Վերջիններուս հիմքը ընկած է սննդատեսակի (հատիկեղէն, մսեղէն, կաթնեղէն)  ընծայաբերման գաղափարը, որու նպատակն էր «յովանաւոր ոյժերուն» յաջող բերքին համար երախտիք յայտնիլը կամ գալիք բերքառատութիւն հայցիլը, տարերային աղետներէն ( երաշտէն, տեւական անձրեւներէն կամ մորեխներէն) պաշտպանուիլը։

Ըստ այդմ՝ աւանդական ուտեստներու մշակոյթն ունէ ծիսահաւատալիքային հէնք եւ փոխկապակցուած է տոնածիսական մշակոյթին, որն այդ ամէնի գործնական արտացոլումն է. «Հարիսան, խաշը, կաթնապուրը, մատաղը կ՚եփուէին մեհեաններու, սրբավայրերու ու եկեղեցիներու մոտ եւ, գլխաւորապէս, նուիրուած էին երկրագործութեանն ու անասնապահութեանը հովանավորող աներեւոյթ ոյժերուն։ Հարիսան նուիրուած էր հատիկամշակութեանը, կաթնապուրը՝ կաթնամթերքի առատութեան ապահովմանը, խաշը՝ անասնապահութեան յաջողութեանը, «մատաղը»՝ ընտանիքին անկորուստ ըլլալուն»։  Առատութիւն խորհրդանշող հատիկեղէնէն պատրաստուած ուտեստներ կը մատուցուէին ե՛ւ տնտեսական տարուա մէկնարկային՝ ձմեռ-գարուն անցման շրջանի,  ե՛ւ տնտեսական տարուա աւարտի՝ աշնանային տոներու ատեն, ինչպէս՝ փոխինձ, աղանձ, խաշիլ, հարիսա,խորով եւ այլն։ Գարնանային տոներու ատեն ատոնք ուղղուած էին բնութեան պտղաբերութեանը նպաստելուն։ Ածիկը մասնագիտական գրականութեան մէջ կը յիշուի՝ որպէս Մեծ պահքի կամ Զատկի կերակուր եւ կը խորհրդանշէ գարնան գալուստը։ Ածիկ պատրաստած են Այրարատին, Արցախին, Մուշին, Նոր Բայազետին, Շիրակին մէջ եւ այլուր։ Սիւնիքէն գրառուած դաշտային ազգագրական նիւթերու եւ առկայ հրապարակումներ մէջ հանդիպող տուեալներու համադիր վերլուծութեան հիման վրայ կ՚առաջարկենք տեսակետ, ըստ որու՝ ածիկը ոչ միայն ձմեռ-գարուն անցումային շրջանին, այլ նաեւ աշնանային բերքահաւաքէն ետք տնտեսական տարուա ամփոփման եւ գալիք տարուա նախապատրաստական շրջանը (ցանքսի տարին մեկնարկող եւ ամփոփող) կատարուող հատիկեղէնին (մասնաւորաբար՝ ցորէնի) «զոհաբերութիւն» / մատաղ է՝ միտուած հացայատիկին առատութեանը։

Ածիկը որպէս ծիսական ուտեստ

Ածիկի ծիսական ուտեստ ըլլալը կը յուշեն ատոր առնչուող որոշ աւանդոյթներ եւ հաւատալիքներ, որոնք կը ներկայացուեն ստորեւ: Ածիկ բառն ունէ քանի մը իմաստ․ 1․ հացաբոյսերու ծլեցուցած, չորացուցած, մեծ-մեծ աղացած յատիկներ, որոնք կ՚օգտագործուին գարեջրի՝ սպիրտի արտադրութեան մէջ։ Կը կոչուի նաեւ կասկ, մաստ։ 2․ Ծլած ցորենը սանդին մէջ ծեծելով եւ քամած ձեղուկը եփելով ու գոլորշիացնելով՝ պատրաստուող կերակուր, խիւս։ 

Սիսիանի շրջանի Շաքի եւ Անգեղակոթ գիւղերու մէջ առաւել գործածական է սամանի անուանումը: Սամանը փոխառեալ բառ է եւ կը նշանակէ հարդ։ Ըստ ամէնայնի՝ ուտեստի անուան սամանի տարբերակը կապուած է սաման բառին հետ, քանի որ վերջինիս պատրաստման մէջ կ՚օգտագործուի նաեւ ցորենահատիկէն ծլած խոտը։ Ածիկը յայտնի է նաեւ նիշաստան (Լոռի)  կամ նիշաստա (Շիրակ) անուանումներով։

Ածիկի՝ ձմռան աւարտը խորհրդանշիլը կը յուշէ ատոր առաջացման մասին աւանդազրոյցը, ըստ որու՝ ցորէնը ծլեցնելու գաղափարն առաջացած է Հարքին մէջ։ Երբ տարի մը ձմեռը չէր նահանջէր, «ատորով  կը վախցնէին «ձմռան աչքը»․ եթէ տարի մը ածիկ չեփես, ձմեռն աներես հիւրի նման ամբողջ տարի դուրս չի գար հայոց աշխարհէն»։