Մենք ենք, մեր մականունները

  • by Western Armenia, January 29, 2024 in Ժառանգութիւն
71 դիտում

Մականունը շատ բան կրնա պատմիլ հայի նախնիներու, անոնց սոցիալական վիճակի կամ զբաղմունքին մասին։ Մականուն բառը կը բացատրուի է որպէս ազգին անուն: Բայց մականունին ծագման հէնց սկիզբը ազգային անուններ չեն եղած, քանի որ մարդիկ կ՚ապրեին փոքր խումբերով, իրարմէ անջատ, եւ բոլորն իրար լավ կը ճանչընային: Մինչ մականուններու ի յայտ գալը, նոյնանուն մարդոց տարբերելու համար հայերն օգտագործած են «ծագումնաբանական» կառուցուածքներ. օրինակ՝ «Հրայրին թոռ Հայկ», «Մինասին տղա Հայկ» եւ այլն։ Երբեմն, մարդը ստացած է կեղծանուն, որով անոր կոչած են անուան հետ մէկտեղ։

Քաղաքներու առաջացման զուգահեռ, երբ արհեստաւորութիւնն առանձնացաւ հողագործութենէ, զարգացաւ նաեւ տուրեւառը եւ մարդերը ստիպուած էին տեղաշարժուիլ տեղանքեն մը միւսը: Հէնց այդ ատեն ալ անհրաժեշտութիւն առաջացաւ մականուններու ստեղծման, քանի որ մարդոց արդեն յնարաւոր չէր ճանչընալ ըստ անոնց բնութագրող յատկանիշներու կամ, ասանկ կոչուած, ածական անուններու:

Այդ ատեն հիմնականը անուններուն զուգահեռ կ՚օգտագործուէր այն տեղանքին անունը, որտեղ ծնուած էր տուեալ մարդը, օրինակ Անանիա Շիրակացի, Գրիգոր Տաթեւացի եւ այլն: Մարդուն անուան զուկահեռ կ՚օգտագործուեր անոր գործունեութիւնը կամ մասնագիտութիւնը. օրինակ՝ Մկրտիչ Նաղաշ, Գրիգոր Մագիստրօս եւ այլն:

Ժամանակին ընթացքը, արդեն հին եւ միջին դարերը, ազնուական ընտանքներն անպայման մականուններ ունեին. Արծրունի, Ամատունի, Մամիկոնեաններ, Ռշտունի: Հետագային արդեն մականունները կ՚ավելացուէին նաեւ տոհմանունները.օրինակ՝ Արծրունեաց տուն, Մամիկոնեաց տոհմ, Ռշտունեաց տոհմ եւ այլն:

Անցան ժամանակներ, կեանքն  ալ սկսաւ թելադրիլ իր օրէնքները, եւ արդեն հասարակ մարդիկ եւս մականուններու կարիք ունեին: Կը ստացուեր անանկ, որ ազգեն մը քանի մը հոգի, կամ ալ սերնդեսերունդ այնքան կը այս կամ այն արհեստին մէջ, որ անոնց արդեն կը սկսէին անուանել այդ արհեստին կոչմամբ. ինչպես՝ Ոսկերչեան, Հացթուխեան, Քարտաշեան:

Առանձնայատուկ ուշադրութեան են արժանի Արեւմտեան Հայաստանի բնակիչներու մականունները։ Երկրի այդ յատուածը ինչ-որ պահի դարձած է Օսմանեան Կայսրութեան մաս: Թուրքերէնն ազդած է բազմաթիվ «Արեւմտեան Հայաստանի» հայկական մականուններու ստեղծման վրայ. օրինակ՝ Դեմիրճեան գոյացած է թուրքերէն «դեմիրչ»՝ դարբին բառեն։ Հայերու մականունները «չ» տառը սովորաբար ցոյց կու տայ արհեստ, քանի որ թուրքերէնին մէջ արհեստներու անունները կը վերջընան «չի»-ով. օրինակ՝ Բարդակչեան ազգանունը կու գա «բարդակչի»-էն՝ բրուտ։ «Մելիք» նախածանցը. օրինակ՝ Մելիք-Յակոբյան ցոյց կու տայ հայի ազնուական ծագումը։ «Տէր» նախածանցը, որը կը նշանակէ «հայր» կամ «տէր», գործածած են հոգեւորականներու նկատմամբ։ Հոս ալ. օրինակ՝ Տէր-Մաթեւոսեան, Տէր-Պետրոսեան, Տէր-Ստեփանեան եւ այլ մականուններ։